Häzirki wagtda doganlyk türki dilleriň arasyndaky medeni, ykdysady we syýasy gatnaşyklaryň has-da berkitilmegi bilen, türkmen we azerbaýjan dilleriniň arasyndaky terjime hyzmatlaryna bolan isleg barha artýar. Bu iki dil Oguz diller toparyna degişli bolup, biri-birine örän ýakyn gurluşa we söz baýlygyna eýedir. Emma ýakynlyk, terjime prosesiniň kynçylyksyz we aňsat boljakdygyny aňlatmaýar. Kerem-kerem tapawutlar, grammatik aýratynlyklar we "ýalan dostlar" diýlip atlandyrylýan sözler terjimeçilerden uly ünsi we professional çemeleşmäni talap edýär. Azerbaýjan diline dogry terjime etmek üçin diňe bir sözleriň terjimesini bilmek däl, eýsem dilleriň içki dinamiki gurluşyny we medeni kontekstini hem doly özleşdirmek zerurdyr.
Dilleriň Genetiki Ýakynlygy we Onuň Terjimeçä Berýän Mümkinçilikleri
Türkmen we azerbaýjan dilleri taryhy we lingwistik taýdan Oguz şahasyndan gözbaş alýandygy sebäpli, bu iki diliň arasyndaky meňzeşlikler örän ýokarydyr. Dilleriň leksiki gorunyň uly bölegi, grammatiki goşulmalar we sözlemleriň guralyş tertibi köplenç birmeňzeş bolup durýar. Mysal üçin, iki dilde-de sintaktik gurluş "Eýe + Aýlaýjy + Habar" ýagny Subýekt-Obýekt-Işlik (SOV) düzgünine eýerýär. Şonuň ýaly-da, dilleriň ikisi-de agglutinatiw gurluşly bolup, many goşulmalar we ýönelişler arkaly üýtgeýär. Terjimeçi köp halatlarda sözlemleriň gurluşyny gaty bir üýtgetmän, göni terjime edip bilýär. Ýöne şol bir wagtda bu genetiki ýakynlyk terjimeçiniň işinde "meňzeşlik duzagyna" ýa-da leksiki ýalňyşlyklara sebäp bolup biljek howplary hem özünde saklaýar. Çünki biri-birine gaty meňzeş bolan sözleriň käbirleri medeni we taryhy ösüşiň dowamynda düýbünden başga manylary gazanmagy ahmaldyr. Şonuň üçin terjimeçiler iki diliň taryhy ösüşini we häzirki wagtda emele gelen lingwistik aýratynlyklaryny çuňňur seljermelidirler.
Leksiki Tapawutlar we "Ýalan Dostlar" (Leksiki Duzaklar)
Leksiki taýdan türkmen we azerbaýjan dilleri asly bir durnukly gorlara eýe bolsalar-da, medeni ösüşler, geografiýa we başga diller bilen gatnaşyklar olaryň many aňlatmalaryna üýtgeşmeler girizdi. Terjime işinde iň köp duş gelinýän we iň çylşyrmly meseleleriň biri "ýalan dostlar" (lingwistik termin bilen aýdylanda "interferensiýa") bolup durýar. Bu sözler daşyndan meňzeş görünse-de, düýbünden başga many aňladýarlar:
- Düşünmek: Türkmen dilinde bu söz "bir zady aňlamak, düşünmek" (Azerbaýjan dilinde başa düşmək) manysyny berýär. Azerbaýjan dilinde bolsa düşünmək sözi "pikir etmek, oýlanmak" (Türkmençe pikir etmek ýa-da oýlanmak) manysynda ulanylýar. Bu sözüň göni terjime edilmegi uly many gapma-garşylygyny döredip biler.
- Barmak: Türkmen dilinde "barmak" sözi hem ynsanyň el we aýak barmaklaryny (Azerbaýjan dilinde barmaq), hem-de bir ýere gitmek (Azerbaýjan dilinde getmək ýa-da varmaq) işligini aňladýar. Azerbaýjan dilinde bolsa bu söz diňe ynsanyň barmagyny aňladyp, işlik derejesinde düýbünden ulanylmaýar.
- Gelin: Türkmen dilinde täze durmuş guran aýala "gelin" diýilýär. Azerbaýjan dilinde bolsa gəlin sözüniň bir manysy gelin bolsa, beýleki bir giňden ulanylýan manysy bolsa "gelmek" işliginiň buýruk formasydyr (Geliň! / Gəlin!).
- Soramak: Türkmen dilinde bu söz sorag bermek bilen birlikde, "birinden rugsat soramak" ýa-da "hal-ahwal soraşmak" manylarynda giňden ulanylýar. Azerbaýjan dilinde bolsa köplenç soruşmaq (to ask) görnüşinde ulanylyp, istəmək (to request) ýa-da tələb etmək manylarynda aýratyn goldanylýar.
Grammatik we Sintaktik Aýratynlyklaryň Adaptasiýasy
Grammatik we sintaktik derejede, türkmen we azerbaýjan dilleriniň arasyndaky tapawutlary yzarlamak professional terjimeçiler üçin örän wajypdyr. Agglutinatiw gurluşyň bolmagyna garamazdan, işlik zamanlarynyň ýasalşynda we olaryň aňladýan modal manylarynda käbir inçelikler bar:
- Häzirki zaman işligi: Türkmen dilinde häzirki zaman işligi köplenç -ýar/-ýär (okaýar, ýazýar, işleýär) goşulmalary arkaly amala aşyrylýar. Azerbaýjan dilinde bolsa häzirki zaman işligi üçin -ır/-ir/-ur/-ür (oxuyur, yazır, işləyir) goşulmasy ulanylýar. Bu goşulmalaryň manydaşdygyna garamazdan, terjimeçi tarapyndan dogry ses utgaşygyna (garmoniýa) laýyklykda azerbaýjan diline geçirilmegi talap edilýär.
- Gelejek zaman işligi: Türkmen dilinde gelejek zaman işligi -jak/-jek goşulmasy bilen ýasalýar we ol kesgitli geljegi aňladýar (geljek, görjek, ýazjak). Azerbaýjan dilinde bu forma -acaq/-əcək (gələcək, görəcək, yazacaq) goşulmasy arkaly aňladylýar. Şol bir wagtda, azerbaýjan dilinde -ar/-ər (gələr, yazar) görnüşli näbelli gelejek zaman goşulmasy hem bar bolup, ol türkmen dilindäki -ar/-er goşulmasy bilen meňzeş bolsa-da, ulanylyş derejeleri we kontekstleri dürli-dürlidir.
- Düşüm goşulmalarynyň aýratynlyklary: Düşüm goşulmalarynyň ulanylyşynda hem käbir ownuk aýratynlyklar bardyr. Mysal üçin, türkmen dilinde ýöneliş düşümi käbir işlikler bilen belli bir usulda ulanylsa, azerbaýjan dilinde şol bir işlik başga bir düşüm (mysal üçin, çykyş ýa-da ýöneliş düşüminiň başgaça aňladylmagy) bilen utgaşyp biler. Terjimeçi dilleriň sintaktik aýratynlyklaryny we sözleriň biri-biri bilen baglanyşyk düzgünlerini gowy bilmelidir.
Medeni Düşünjeler we Durnukly Düzümler
Terjime prosesinde diňe bir sözleriň asyl manysyny däl, eýsem olaryň jemgyýetçilik we medeni aňlatmasyny hem göz öňünde tutmak zerurdyr. Türkmen we azerbaýjan halklary ýakyn taryha, dine we däp-dessurlara eýedirler. Emma şonda-da geografiki ýerleşiş we goňşy medeniýetleriň täsiri netijesinde her halkyň özboluşly durnukly söz düzümleri, frazeologizmleri we atalar sözleri emele gelipdir.
Mysal üçin, türkmen dilindäki "nany sylamak" ýa-da "duz-nan" mukaddesligi baradaky düşünjeler azerbaýjan medeniýetinde hem bar bolsa-da, olaryň durnukly söz düzümlerindäki ýerleşiş we aňladylyş formasy üýtgeşikdir. Türkmen dilindäki köp sanly halk arasynda ulanylýan nakyllar azerbaýjan diline sözme-söz terjime edilende özüniň çuňňur many reňkini ýitirip biler. Şonuň üçin, terjimeçi azerbaýjan dilindäki şol nakylyň doly we tebigy ekwiwalentini tapmalydyr.
Mundan başga-da, durmuşy düşünjeleri we däp-dessurlary aňladýan ýerli sözleri (realileri) terjime etmek hem uly ussatlygy talap edýär. Mysal üçin, türkmen milli geýimleri we tagamlary baradaky sözleri azerbaýjan diline terjime edilende, käbir tagamlaryň ýa-da geýimleriň atlaryny şol durşuna saklap, aşagynda düşündiriş bermek ýa-da laýyk gelýän iň ýakyn azerbaýjan alternatiwini ulanmak maslahat berilýär.
Stilistik we Register Tapawutlary
Türkmen we azerbaýjan dilleriniň häzirki zaman edebi dilleri dürli taryhy we syýasy şertlerde ösdi. Türkmen dili köp wagtlar beýleki merkezi aziýa türki dilleri we rus dili bilen güýçli aragatnaşykda bolan bolsa, azerbaýjan dili pars, türk (Anadoly) we rus dilleriniň täsirine has köp sezewar boldy. Bu bolsa dilleriň edebi stilistikasynda, resmi-iş we ylmy dillerinde tapawutlyklary emele getirdi.
Azerbaýjan dilindäki resmi-iş kagyzlarynyň we döwlet resminamalarynyň dili has agramly we taryhy taýdan kemala gelen pars-arap dillerinden galan resmi sözler bilen baýlaşdyrylandyr. Türkmen dilinde bolsa resmi stil has sada we döwrebap söz ýasalyş kadalaryna eýerýär. Terjimeçi resmi hat-habarlary ýa-da hukuk resminamalaryny terjime edende, azerbaýjan diliniň kabul eden kadalaryna, terminologiýasyna we resmi gurluşyna doly boýun egmelidir. Gündelik gepleşik dilindäki ýönekeýlik resmi tekstlerde ýol berilmeli däldir.
Professional Terjimeçiler Üçin Esasy Maslahatlar we Usullar
Türkmen dilinden azerbaýjan diline professional derejede terjime etmek we ýokary hilli netije gazanmak üçin aşakdaky maslahatlara eýermek maslahat berilýär:
- Sözlükleri yzygiderli ulanmak: Iki diliň hem düşündirişli sözlüklerini elýeterli saklaň. Ýalan dostlar we köp manyly sözler ýüze çykanda, olaryň anyk kontekstual manysyny anyklamak üçin akademiki sözlüklere salgylanyň. Azerbaýjan diliniň Azərbaycan dilinin izahlı lüğəti ýaly esasy çeşmelerini terjime maslahatlary üçin hemişe ýanyňyzda saklaň.
- Kontekste üns bermek: Sözlemleri sözme-söz terjime etmäň. Her niçik dilleriň gurluşy meňzeş hem bolsa, azerbaýjan diliniň öz stilistik kadalary bar. Sözlemleriň azerbaýjan okyjysyna tebigy ýaňlanmagyny üpjün ediň.
- Rus, Pars we Türk dilleriniň täsirini göz öňünde tutmak: Türkmen diline taryhy taýdan rus dilinden, azerbaýjan diline bolsa rus dili bilen birlikde pars we türk dillerinden köp sanly söz we aňlatma geçendir. Bu bolsa käbir terminleriň tapawutly bolmagyna sebäp bolýar. Terjime edilende halkara we ylmy terminleriň Azerbaýjandaky kabul edilen görnüşini ulanyň.
- Synag okalyşyny geçirmek (Proofreading): Terjime edilen teksti azerbaýjan diliniň ýerli wekillerine okadyň. Olar tekstde tebigy bolmadyk ýa-da gurluşy gowşak sözlemleri tiz wagtda anyklap bilerler.
- Terjime programmalaryny (CAT tools) dogry peýdalanmak: Häzirki zaman terjime programmalaryny we terminologik bazalary dogry peýdalanmak terminleriň yzygiderliligini saklamaga kömek eder.
Netijede, türkmen-azerbaýjan terjimesi ýokary professionalizm, dilleriň inçe taraplaryny bilmeklik we medeni taýdan kämilleşmeklik talap edýän çylşyrymly işdir. Dogry çemeleşme we yzygiderli zähmet arkaly ýokary derejeli we düşnükli terjime önümlerini döretmek mümkindir.