איבערזעצן פֿון ייִדיש — אַ ייִדיש-דײַטשע שפּראַך מיט טיפֿע סעמיטישע און סלאַווישע וואָרצלען — אויף סונדאַנעזיש (Sundanese), אַן אויסטראָנעזישע שפּראַך וואָס ווערט גערעדט דורך צענדליקער מיליאָנען מענטשן אין דעם מערב-טייל פֿון דעם אינזל זשאַוואַ אין אינדאָנעזיע, איז אַן אויסערגעוויינטלעך קאָמפּליצירטע און אינטערעסאַנטע אויפֿגאַבע. כאָטש די צוויי שפּראַכן געהערן צו פֿאַרשיידענע שפּראַך-משפּחות און זענען אַנטוויקלט געוואָרן אין גאָר פֿאַרשיידענע וועלט-טיילן, פֿאָדערט די איבערזעצונג צוויישן זיי אַ טיפֿן לינגוויסטישן פֿאַרשטאַנד און אַ הויכע קולטורעלע רגישות. דער דאָזיקער אַרטיקל גיט אײַך אַן איבערבליק איבער די וויכטיקסטע פּרינציפּן פֿאַר אַן ערשטקלאַסיקער און גענויער איבערזעצונג.
די לינגוויסטישע פּראָפֿילן פֿון ייִדיש און סונדאַנעזיש
כּדי צו מאַכן אַן ערפֿאָלגרײַכע איבערזעצונג, מוז דער איבערזעצער קודם-כּל פֿאַרשטיין די גרונט-סטרוקטור פֿון ביידע שפּראַכן:
- ייִדיש: אַ מערב-גערמאַנישע שפּראַך וואָס ניצט דעם העברעישן אַלף-בית און ווערט געשריבן פֿון רעכטס אויף לינקס. זי פֿאַרמאָגט אַ רײַכן וואָקאַבולאַר פֿון גערמאַנישן, העברעיש-אַרמישן און סלאַווישן אָפּשטאַם. איר גראַמאַטיק איז כאַראַקטעריזירט דורך אַ קאָמפּליצירטער סינטאַקטישער סטרוקטור, ספּעציעל די V2 (Verb-Second) אָרדענונג אין הויפּט-זאַצן.
- סונדאַנעזיש: אַן אויסטראָנעזישע שפּראַך וואָס ניצט הײַנט-צו-טאָג דעם לאַטיינישן אַלפֿאַבעט (כאָטש עס עקסיסטירט אויך אַן אָריגינעלער סונדאַנעזישער שריפֿט) און ווערט געשריבן פֿון לינקס אויף רעכטס. סונדאַנעזיש איז אַן אַגלוטינאַטיווע שפּראַך וואָס ניצט אַ סך פּרעפֿיקסן, סופֿיקסן און אינפֿיקסן צו באַשטימען גראַמאַטישע באַדייטן.
סינטאַקטישע טראַנספֿאָרמאַציע: פֿון V2 צו די סונדאַנעזישע זאַץ-סטרוקטור
איינער פֿון די גרעסטע טעכנישע אַרויספֿאָדעררונגען איז די זאַץ-סטרוקטור. אין ייִדיש מוז דאָס קאָניוגירטע ווערב קומען אויפֿן צווייטן אָרט אין אַ פּשוטן זאַץ (V2 אָרדענונג). צום בײַשפּיל: „נעכטן האָט דער טאַטע געקויפֿט אַ בוך‟. דאָ קומט דאָס הילף-ווערב „האָט‟ גלײַך נאָך דעם צײַט-וואָרט „נעכטן‟.
אין סונדאַנעזיש, פֿון דער אַנדערער זײַט, איז די נאָרמאַלע זאַץ-אָרדענונג סוביעקט-ווערב-אָביעקט (SVO), אָבער זי איז פֿיל מער פֿלעקסיבל און קען זיך טוישן לויט דעם פֿאָקוס פֿונעם זאַץ (ווערב-איניציאַל אָדער אָביעקט-איניציאַל). דער איבערזעצער מוז היטן זיך פֿון איבערזעצונג וואָרט-בײַ-וואָרט. אַזוי, ווען מען איבערזעצט דעם ייִדישן זאַץ מיט אַ צײַט-אַדווערב אין אָנהייב, דאַרף מען אין סונדאַנעזיש אָפֿט מאָל שטעלן דעם סוביעקט אין אָנהייב פֿונעם זאַץ, אָדער ניצן די פּאַסיווע פֿאָרעם (וואָס איז זייער פֿאַרשפּרייט אין סונדאַנעזיש).
די פֿאָרעם פֿון ווערבן אין סונדאַנעזיש ענדערט זיך דורך אַפֿיקסן (affixes) צו ווײַזן צי דער זאַץ איז אַקטיוו (למשל, מיט דעם פּרעפֿיקס N- אָדער m-) אָדער פּאַסיוו (מיט di-). דאָס איז אַ קאָנסעפּט וואָס עקסיסטירט נישט אין ייִדיש אויף אַזאַ סיסטעמאַטישן אופֿן. דעריבער, מוז דער איבערזעצער זײַן זייער געניט אין די מאָרפֿאָלאָגישע כּללים פֿון סונדאַנעזיש.
די קאָמפּליצירטע וועלט פֿון סאָציאַלע רעגיסטערס (Tatakrama)
אפֿשר די ספּעציפֿישסטע און שווערסטע אַרויספֿאָדעררונג אין סונדאַנעזיש איז די נויט צו ניצן דעם ריכטיקן סאָציאַלן רעגיסטער. די סונדאַנעזישע קולטור לייגט אַ גרויסן אָפּקלאַנג אויף כּבוד און כיראַרכיע. די שפּראַך איז צעטיילט אויף עטלעכע מדרגות פֿון העפֿליכקייט, באַקאַנט ווי Tatakrama Basa Sunda:
- לומאַ (Loma): דאָס איז די וואָרעמע, אינפֿאָרמאַלע שפּראַך וואָס מען ניצט מיט חבֿרים, גלײַכע אָדער ייִנגערע מענטשן.
- לעמעס (Lemes): דאָס איז די הויך-העפֿלעכע שפּראַך וואָס מען ניצט ווען מען רעדט צו עלטערע מענטשן, פֿירער, אָדער מענטשן וואָס מען קען נישט גוט, כּדי צו ווײַזן דרך-ארץ.
אין ייִדיש עקסיסטירט די אונטערשיידונג צוויישן „דו‟ און „איר‟ (סינגולאַר קעגן פּלוראַל פֿאַר העפֿליכקייט), אָבער אין סונדאַנעזיש גייט עס פֿיל טיפֿער. פֿאַרשיידענע ווערטער ווערן גענוצט פֿאַר דער זעלביקער אַקציע לויט דעם רעגיסטער. צום בײַשפּיל, דאָס וואָרט „עסן‟ קען זיין dahar אין לומאַ, אָבער tuang (פֿאַר אַנדערע) אָדער neda (פֿאַר זיך אַליין) אין לעמעס. דער איבערזעצער מוז קלאָר פֿאַרשטיין די סאָציאַלע באַציִונגען צווישן די פּערסאָנאַזשן אָדער דעם שרײַבער און דעם לייענער כּדי צו קלײַבן די ריכטיקע ווערטער.
שריפֿט און שרײַב-ריכטונג: די וויזועלע טראַנספֿאָרמאַציע
אַחוץ די גראַמאַטישע און קולטורעלע ענדערונגען, מוז מען אויך אכטונג געבן אויף דעם וויזועלן אַספּעקט פֿון די צוויי שפּראַכן. ייִדיש ווערט געשריבן פֿון רעכטס אויף לינקס (RTL) מיט דעם העברעישן אַלף-בית, וואָס פֿאָדערט ספּעציפֿישע קאָמפּיוטער-דעזיין און פֿאָרמאַטירונג קאַנסטרוקציעס. סונדאַנעזיש ווערט געשריבן פֿון לינקס אויף רעכטס (LTR) אין דעם לאַטיינישן אַלפֿאַבעט. ווען מען אָרגאַניזירט אַ דיגיטאַלע פּלאַטפֿאָרם פֿאַר איבערזעצונגען, מוז דער וועב-ענטוויקלער און איבערזעצער זיכער מאַכן אַז די טעקסט-אָרדענונג ענדערט זיך ריכטיק (RTL צו LTR). דאָס איז קריטיש פֿאַר דער באַניצער-ערפֿאַרונג (UX) און פֿאַר עפעקטיווער SEO אָפּטימיזירונג אויף ביידע שפּראַכן.
קולטורעלע אַדאַפּטאַציע און רעליגיעזע טערמינאָלאָגיע
ייִדיש איז דורכגעדרונגען מיט ייִדישע רעליגיעזע און קולטורעלע באַגריפֿן (למשל, כשר, שבת, מיצוה, דאווענען). סונדאַנעזיש, פֿון דער אַנדערער זײַט, איז שטאַרק באַאײַנפֿלוסט פֿון דעם איסלאַם און דער טראַדיציאָנעלער סונדאַנעזישער קולטור. ווען מען טרעפֿט אַ וואָרט ווי דאַווענען, קען מען עס נישט פּשוט איבערזעצן ווי sembahyang אָדער shalat אָן צו פֿאַרלירן דעם ייִדישן קאָנטעקסט. אין אַזעלכע פֿאַלן איז רעקאָמענדירט צו ניצן דאָס אָריגינעלע ייִדישע וואָרט מיט אַ קורצער ערקלערונג אין קלאַמערן אָדער ווי אַ פֿוסנאָטע.
פֿאַרקערט, ווען מען איבערזעצט באַגריפֿן פֿון סונדאַנעזיש אויף ייִדיש, מוז מען פֿאַרשטיין די ספּעציפֿישע אָרטיקע טערמינען פֿון דער גלויבונג „סונדאַ ווישיוויטאַן‟ (Sunda Wiwitan) אָדער אָרטיקע מאכלים און צערעמאָניעס, כּדי צו געפֿינען אַ גוטן עקוויוואַלענט אין ייִדיש אָדער לאָזן עס ווי אַ קולטורעלן טערמין.
פּראַקטישע עצות פֿאַר אַן איבערזעצער פֿון ייִדיש אויף סונדאַנעזיש
צו דערגרייכן די בעסטע רעזולטאַטן, פֿאָלגט די פֿאָלגנדע פּראַקטישע עצות:
- אַנאַליזירט דעם קאָנטעקסט פֿונעם מקור-טעקסט: באַשטימט ווער עס רעדט און צו וועמען, כּדי צו קלײַבן דעם ריכטיקן טאָן-רעגיסטער (Loma אָדער Lemes) אין סונדאַנעזיש.
- ניצט לעקסיקאָגראַפֿישע קוואַלן מיט פֿאָרזיכט: זינט עס זענען כּמעט נישטאָ קיין דירעקטע ייִדיש-סונדאַנעזישע ווערטערביכער, מוז דער איבערזעצער אָפֿט מאָל ניצן דײַטש אָדער ענגליש ווי אַ בריק-שפּראַך. היט זיך פֿון די „פֿאַלשע פֿרײַנד‟ צווישן די שפּראַכן.
- קאָנטראָלירט די פּאַסיווע קאַנסטרוקציעס: זעט צו אַז די סונדאַנעזישע ווערבן זענען גענוי אַפֿיקסירט לויט דעם געוואונטשענעם פֿאָקוס פֿונעם זאַץ.
- בעטן הילף פֿון אַ לאָקאַלן רעדנער: קאָנסולטירט זיך תּמיד מיט אַ געבוירענעם סונדאַנעזער כּדי צו פֿאַרזיכערן אַז די שפּראַך קלינגט נאַטירלעך און פֿליסיק.
דורך אָפּהיטן די דאָזיקע לינגוויסטישע און קולטורעלע פּרינציפּן, קענען איבערזעצער שאַפֿן בריקן צווישן דער אשכנזישער ייִדישער ירושה און דער רײַכער קולטור פֿון די סונדאַנעזער מענטשן אין אינדאָנעזיע.