Málfræðileg uppbygging og setningaskipan
Þegar þýtt er á milli íslensku og túrkmensku er stærsta áskorunin gjarnan fólgin í gerólíkri setningaskipan og málfræðilegri gerð málanna tveggja. Íslenska tilheyrir indóevrópskri málaætt og er beygingamál sem styðst að mestu við SVO-orðaröð (frumlag-sögn-andlag). Túrkmenska er aftur á móti tyrkneskt mál (e. Turkic language) sem er viðskeytamál (agglutinative) og notar SOV-orðaröð (frumlag-andlag-sögn). Þetta þýðir að þýðandi getur aldrei þýtt orð fyrir orð; endurskipuleggja þarf hverja einustu setningu frá grunni til að hún hljómi eðlilega á markmálinu.
Í túrkmensku koma sagnir nánast alltaf aftast í setningunni. Þetta krefst þess að þýðandinn haldi einbeitingu og skilji samhengi allrar setningarinnar í íslenska frumtextanum áður en byrjað er að móta túrkmensku útgáfuna. Að auki notar túrkmenska eftirsetningar (postpositions) í stað forsetninga (prepositions) sem eru ráðandi í íslensku. Þar sem íslenska segir „á borðinu“, notar túrkmenska uppbyggingu sem samsvarar „borðsins ofan-á-því“ (stoluň üstünde). Þessi viðsnúningur á setningafræðilegum einingum krefst mikillar æfingar og skilnings á innri rökfræði beggja mála.
Beygingakerfi gegn viðskeytaflækju
Íslenska er þekkt fyrir flókið beygingakerfi með fjórum föllum (nefnifall, þolfall, þágufall og eignarfall), þremur kynjum (karlkyn, kvenkyn og hvorugkyn) og sterkri og veikri beygingu lýsingarorða og sagna. Túrkmenska hefur ekkert málfræðilegt kyn. Þetta einfaldar ákveðna þætti en á móti kemur gríðarlega flókið kerfi viðskeyta. Í túrkmensku eru upplýsingar um eignarfall, fleirtölu, staðsetningu, stefnu og jafnvel tíðir sagna límdar aftan á stofn orðsins í formi keðju af viðskeytum.
Dæmi um þetta er hvernig eignarfornöfn og staðir eru sýndir. Á íslensku segjum við „í bókunum mínum“, en á túrkmensku verður það dregið saman í eitt orð með viðeigandi viðskeytum: „kitaplarymda“ (kitap = bók, -lar = fleirtala, -ym = mín, -da = í/á). Þýðandi verður að ná fullkomnu valdi á reglunum um hljóðvarp (vowel harmony) í túrkmensku, því viðskeytin breyta um lögun eftir því hvort sérhljóðarnir í stofni orðsins eru frammælir eða uppmælir. Ef hljóðvarpsreglum er ekki fylgt verður textinn óskiljanlegur og málfræðilega rangur fyrir móðurmálstalandi einstaklinga.
Menningarleg staðfæring og hugtakalegur munur
Þýðing er aldrei aðeins flutningur á orðum heldur brú á milli tveggja ólíkra menningarheima. Ísland og Túrkmenistan eiga sér gjörólíka sögu, landslag og samfélagsgerð. Íslenskur veruleiki tengist hafinu, eldfjöllum, jöklum, sjávarútvegi og norrænum hefðum. Túrkmenskur veruleiki mótast aftur á móti af Karakum-eyðimörkinni, fornum hirðingjahefðum, silkiveginum, hestarækt (Akhal-Teke gæðingum) og íslamskri menningu.
Hugtök sem tengjast veðurfari, landbúnaði, matvælum og fjölskyldutengslum eiga oft enga beina samsvörun. Til dæmis hefur túrkmenska mjög nákvæm orð yfir mismunandi skyldleikasambönd eftir því hvort um er að ræða eldri eða yngri systkini, eða ættingja í föður- eða móðurætt, á meðan íslenska notar almennari hugtök eins og „frændi“ eða „frænka“. Sömuleiðis getur reynst erfitt að þýða íslensk sjávarútvegshugtök yfir á túrkmensku þar sem hefðbundinn landbúnaður og bómullarræktun eru þar meira áberandi. Staðfæring krefst þess að þýðandinn finni hliðstæður sem virka í menningarlegu samhengi lesandans án þess að tapa upprunalegu merkingunni.
Stafsetning, leturgerðir og tæknileg atriði
Túrkmenska er skrifuð með latnesku letri í dag, en sú breyting gekk í garð eftir sjálfstæði landsins frá Sovétríkjunum árið 1991. Fyrir þann tíma var kyrílskt letur notað og enn má finna eldri texta og opinberar heimildir á því formi. Þýðendur þurfa að vera meðvitaðir um þessa sögu, sérstaklega þegar unnið er með lagaleg skjöl eða opinber gögn þar sem eldri nöfn og hugtök kunna að koma fyrir í kyrílskri stafsetningu. Íslenska notar einnig latneskt letur en inniheldur sértákn eins og þ, æ, ö og broddstafi (á, é, í, ó, ú, ý). Við stafræna vinnslu og notkun þýðingarhugbúnaðar (CAT-tools) verður að tryggja að stafakóðun sé rétt stillt (UTF-8) svo þessi sértákn glatist ekki eða breytist í ólæsileg tákn við flutning á milli skjala.
Orðasafnsgerð og notkun brúarmála
Þar sem engar yfirgripsmiklar orðabækur eru til sem þýða beint á milli íslensku og túrkmensku, standa þýðendur oft frammi fyrir þeirri áskorun að þurfa að styðjast við þriðja mál sem brú. Í flestum tilfellum er enska eða rússneska notuð sem brúarmál. Rússneska er sérstaklega gagnleg þegar verið er að þýða tæknileg, lagaleg eða vísindaleg hugtök yfir á túrkmensku, þar sem mörg slík hugtök voru tekin upp úr rússnesku á tímum Sovétríkjanna. Hins vegar eykur notkun brúarmáls hættuna á misskilningi og merkingartapi. Þýðandinn verður því að sannreyna merkingu lykilhugtaka í báðar áttir til að tryggja nákvæmni og koma í veg fyrir að blæbrigði glatist í tvíþættum þýðingarferlum.
Hagnýt ráð fyrir árangursríkar þýðingar
- Greining á frumtexta: Byrjaðu alltaf á því að greina flóknar íslenskar setningar með tilliti til beyginga og samhengis áður en þú snýrð þeim yfir á túrkmensku.
- Hugtakalistar og orðabækur: Búðu til sérhæfðan hugtakalista fyrir hvert verkefni. Skráðu niður erfiðustu orðin og finndu viðurkenndar túrkmenskar samsvaranir snemma í ferlinu.
- Varastu vélþýðingar: Vélþýðingakerfi eiga í miklum erfiðleikum með málpör sem innihalda bæði íslensku og túrkmensku vegna skorts á gögnum og flókinnar málfræði. Notaðu þau eingöngu til grófra átta en aldrei fyrir endanlegan texta.
- Málfarsrýni innfæddra: Láttu alltaf móðurmálstalandi túrkmenskan yfirlesara fara yfir textann til að tryggja að setningaflæðið, viðskeytin og stíllinn séu fullkomlega náttúruleg og viðeigandi fyrir markhópinn.
- Hlustaðu á hljómfallið: Hljóðvarpið í túrkmensku stýrir því hvernig viðskeyti tengjast. Lesið textann upphátt til að tryggja að málfræðilegt flæði sé rétt og falli að náttúrulegu máli.