Қазіргі жаһандану дәуірінде Қазақстан мен Оңтүстік-Шығыс Азия елдері, әсіресе Малайзия арасындағы экономикалық, білім беру және мәдени байланыстар қарқынды дамып келеді. Осы орайда қазақ тілінен малай тіліне тікелей аударма жасау сұранысы да арта түсуде. Алайда, бұл екі тіл мүлдем басқа тілдік отбасыларға жататындықтан (қазақ тілі – түркі тілдеріне, ал малай тілі – австронезиялық тілдер тобына), аударма процесінде көптеген құрылымдық, грамматикалық және мәдени кедергілер туындайды. Бұл мақалада қазақ-малай аудармасының басты нюанстары мен оларды еңсерудин тиімді жолдары қарастырылады.
Синтаксистік айырмашылықтар: SOV және SVO құрылымдарының қақтығысы
Қазақ және малай тілдерінің ең негізгі айырмашылығы – сөйлемдегі сөздердің орын тәртібінде. Қазақ тілі синтетикалық және агглютинативті тіл ретінде SOV (Бастауыш - Тұрлаусыз мүшелер - Баяндауыш) құрылымын қолданады. Бұл жүйеде етістік әрқашан сөйлемнің соңында келеді. Ал малай тілі аналитикалық сипатқа ие және SVO (Бастауыш - Баяндауыш - Толықтауыш) құрылымына бағынады. Мұнда етістік бастауыштан кейін және толықтауыштың алдында орналасады.
Аудармашы үшін бұл құрылымдық айырмашылық сөйлемді сөзбе-сөз аударуға мүмкіндік бермейді. Қазақ тіліндегі күрделі сөйлемді малай тіліне аударғанда, сөйлемнің құрылымын толығымен өзгертуге тура келеді. Мысалы, қазақ тіліндегі "Мен бүгін кітапханадан жаңа кітап сатып алдым" деген сөйлемді малай тіліне аударғанда, етістік ("сатып алдым" - membeli) бастауыштан кейін бірден келуі керек: "Saya membeli buku baru dari perpustakaan hari ini". Синтаксистік қайта құру кезінде сөйлемнің логикалық екпінін жоғалтпау өте маңызды.
Грамматикалық нюанстар: Жалғамалы жүйе мен аффикстер әлемі
Қазақ тілінде сөзжасам мен сөз түрлендіру негізінен түбірге жалғаулар (септік, көптік, тәуелдік, жіктік) жалғану арқылы жүзеге асады. Малай тілінде де аффикстер жүйесі (imbuhan) өте бай, бірақ оның жұмыс істеу принципі өзгеше. Малай тілінде префикстер (awalan), суффикстер (akhiran) және конфикстер (түбірдің екі жағынан бірдей жалғанатын аффикстер – apitan) қолданылады.
- Септік жүйесінің болмауы: Қазақ тілінде 7 септік бар және олар сөздердің байланысын жалғаулар арқылы көрсетеді. Малай тілінде септік жалғаулары жоқ. Олардың орнына септік мағынасын беретін арнайы көмекші сөздер (демеуліктер мен септеуліктер) қолданылады. Мысалы, барыс септігінің "-ға/-ге" жалғауы малай тілінде "ke" немесе "kepada" демеуліктері арқылы беріледі.
- Етістіктің түрленуі: Қазақ тілінде етістік шақтарға, жақтарға және райларға байланысты өте күрделі түрде өзгереді. Малай тілінде етістіктер жақ бойынша жіктелмейді және шақ бойынша өзгермейді. Оның орнына уақыт пен аспектіні білдіру үшін арнайы көрсеткіштер (telah, sudah, sedang, akan) қолданылады немесе контекстен түсінікті болады. Мысалы, "жазып жатырмын", "жазып жатырсың", "жазып жатыр" деген формалардың бәрі малай тілінде етістіктің алдына "sedang" (қазіргі сәтте) сөзін қосу арқылы "sedang menulis" болып бір ғана үлгіде беріледі.
Мәдени және лексикалық ерекшеліктер: Ортақ ислами мұра және жалған ұқсастықтар
Қазақ және малай халықтарының мәдениетінде ислам діні маңызды рөл атқаратындықтан, екі тілде де араб және парсы тілдерінен енген ортақ сөздер өте көп. Бұл аудармашыға белгілі бір дәрежеде көмектескенімен, "аудармашының жалған достары" (жалған когнаттар) қаупін де тудырады. Бірдей түбірден шыққан сөздердің мағынасы уақыт өте келе екі елде екі түрлі бағытта дамыған болуы мүмкін.
Сонымен қатар, малай мәдениетінде сыпайылық пен әлеуметтік иерархия өте жоғары бағаланады. Малай тіліндегі жіктеу есімдіктері сөйлесушілердің жасына, әлеуметтік мәртебесіне және өзара қарым-қатынасына байланысты ондаған нұсқаға бөлінеді. Қазақ тіліндегі "сен" және "сіз" деген екі деңгейлі сыпайылық жүйесін малай тіліне аударғанда, контекстке байланысты дұрыс есімдікті (saya, aku, kami, kita, anda, kamu, awak, beliau, mereka) таңдау өте маңызды. Қате таңдалған есімдік малай тілді оқырманға дөрекі немесе орынсыз болып көрінуі мүмкін.
Қазақ тілінен малай тіліне сапалы аударудың 5 негізгі ережесі
- Контекстке басымдық беру: Малай тілі аналитикалық тіл болғандықтан, сөздердин нақты мағынасы көбіне контекстке байланысты анықталады. Сондықтан сөзбе-сөз аудармадан қашып, сөйлемнің жалпы идеясын беруге тырысыңыз.
- Етістік алдындағы көрсеткіштерді дұрыс қолдану: Қазақ тіліндегі етістіктің шақтарын малай тіліне аударғанда, "sudah" (аяқталған іс-әрекет), "sedang" (жалғасып жатқан іс-әрекет) және "akan" (келешектегі іс-әрекет) сияқты көмекші сөздерді орынды пайдаланыңыз.
- Сан есімдер мен есептік сөздерді ескеру: Малай тілінде заттарды санағанда арнайы классификаторлар (есептік сөздер немесе penjodoh bilangan) міндетті түрде қолданылады. Мысалы, "үш кітап" – "tiga buah buku" (мұндағы buah – кітап сияқты заттарға арналған классификатор), "бес адам" – "lima orang manusia". Қазақ тілінде бұл көрсеткіштер көбіне түсіп қалатындықтан, малай тіліне аударғанда оларды қосуды ұмытпау керек.
- Мәдени реалияларды бейімдеу (Локализация): Ұлттық тағамдар, дәстүрлер немесе географиялық ерекшеліктерге байланысты сөздерді тікелей аудармай, малай оқырманына түсінікті баламаларын табу немесе мәтін ішінде қысқаша түсіндірме беру қажет.
- Сөздердің орын тәртібін қатаң сақтау: Малай тіліндегі анықтауыш әрқашан анықталушы сөзден кейін келеді (мысалы, "қызыл гүл" – "bunga merah", мұнда bunga – гүл, merah – қызыл). Бұл қазақ тіліндегі "анықтауыш + анықталушы" моделіне мүлдем қарама-қайшы.
Қорыта айтқанда, қазақ тілінен малай тіліне сапалы аударма жасау тек екі тілдің сөздік қорын білуді ғана емес, сонымен қатар олардың терең құрылымдық және мәдени айырмашылықтарын сезінуді талап етеді. Жоғарыда аталған синтаксистік, грамматикалық және мәдени нюанстарды ескере отырып жасалған аударма ғана малай тілді оқырманға табиғи әрі түсінікті болады.