ការបកប្រែរវាងភាសាដែលគ្មានទំនាក់ទំនងតំណពូជ ឬភូមិសាស្ត្រជាមួយគ្នា គឺជាកិច្ចការដ៏ស្មុគស្មាញបំផុតមួយនៅក្នុងវិស័យភាសាវិទ្យាអនុវត្ត។ ក្នុងចំណោមនោះ ការបកប្រែពីភាសាខ្មែរទៅភាសាស៊ីឆេវ៉ា (Chichewa) ដែលជាភាសានិយាយយ៉ាងទូលំទូលាយនៅតំបន់អាហ្វ្រិកអាគ្នេយ៍ តំណាងឱ្យការជួបគ្នារវាងប្រព័ន្ធភាសាវិភាគរបស់អាស៊ីអាគ្នេយ៍ និងប្រព័ន្ធភាសាសំយោគរបស់អាហ្វ្រិក។ អត្ថបទនេះនឹងបង្ហាញអំពីដំណើរការ លក្ខណៈពិសេស ក៏ដូចជាគន្លឹះសំខាន់ៗដែលអ្នកបកប្រែត្រូវដឹង ដើម្បីសម្រេចបាននូវការបកប្រែប្រកបដោយគុណភាព និងភាពត្រឹមត្រូវខ្ពស់។
១. ការយល់ដឹងអំពីប្រព័ន្ធភាសាខ្មែរ និងភាសាស៊ីឆេវ៉ា (Chichewa)
ភាសាខ្មែរជាភាសាផ្លូវការរបស់ប្រទេសកម្ពុជា ដែលស្ថិតនៅក្នុងអំបូរភាសាអូស្ត្រូអាស៊ីទិក (Austroasiatic)។ វាជាភាសាដែលមិនមានការប្រែប្រួលទម្រង់ពាក្យតាមវេយ្យាករណ៍ (Isolating Language) ដែលមានន័យថាពាក្យនីមួយៗរក្សាទម្រង់ដើមជានិច្ច ទោះបីជាស្ថិតក្នុងស្ថានភាពវេយ្យាករណ៍ណាក៏ដោយ។ ផ្ទុយទៅវិញ ភាសាស៊ីឆេវ៉ា ឬហៅម្យ៉ាងទៀតថា នីយ៉ាន់ហ្សា (Nyanja) គឺជាភាសាក្នុងក្រុមសហគមន៍ភាសាបង់ទូ (Bantu) នៃអំបូរភាសានីហ្សេរ-កុងហ្គោ (Niger-Congo)។ វាត្រូវបានប្រើប្រាស់ជាផ្លូវការនៅក្នុងប្រទេសម៉ាឡាវី (Malawi) និងប្រើប្រាស់យ៉ាងទូលំទូលាយនៅសំប៊ី (Zambia) ម៉ូសំប៊ិក (Mozambique) និងហ្ស៊ីមបាវ៉េ (Zimbabwe)។ ភាសាស៊ីឆេវ៉ា គឺជាភាសាសំយោគ (Agglutinative Language) ដែលប្រើប្រាស់បុព្វបទ និងបច្ច័យយ៉ាងច្រើនដើម្បីបង្កើតពាក្យ និងបញ្ជាក់ទំនាក់ទំនងវេយ្យាករណ៍នៅក្នុងប្រយោគ។
២. ភាពខុសគ្នានៃរូបសាស្ត្រ និងការស្ថាបនាពាក្យ
រចនាសម្ព័ន្ធរូបសាស្ត្រ (Morphology) គឺជាចំណុចខុសគ្នាដ៏ចម្បងដែលអ្នកបកប្រែត្រូវយកចិត្តទុកដាក់បំផុត។ នៅក្នុងភាសាខ្មែរ ទំនាក់ទំនងរវាងពាក្យនៅក្នុងល្បះត្រូវបានកំណត់ដោយលំដាប់ពាក្យ និងពាក្យជំនួយ។ ឧទាហរណ៍ ឃ្លាថា «ខ្ញុំទៅសាលារៀន» មានពាក្យនីមួយៗដាច់ពីគ្នា ហើយមិនមានការផ្លាស់ប្តូររូបរាងពាក្យដើម្បីបញ្ជាក់ពីប្រធាន កិរិយាសព្ទ ឬកម្មបទឡើយ។
ប៉ុន្តែនៅក្នុងភាសាស៊ីឆេវ៉ា ទំនាក់ទំនងទាំងនេះត្រូវបានបង្កប់នៅក្នុងពាក្យតែមួយតាមរយៈការភ្ជាប់គ្នានៃរូបសព្ទ (Morphemes)។ ឧទាហរណ៍ ពាក្យថា «Ndimapita» ត្រូវបានបង្កើតឡើងដោយ៖
- Ndi- (ប្រធាន៖ ខ្ញុំ)
- -ma- (កាល/ទិដ្ឋភាព៖ តែងតែ ឬបច្ចុប្បន្នកាលទម្លាប់)
- -pita (ឫសកិរិយាសព្ទ៖ ទៅ)
ការយល់ដឹងពីរបៀបបំបែករូបសព្ទទាំងនេះ ជួយឱ្យអ្នកបកប្រែអាចផ្ទេរអត្ថន័យពីភាសាខ្មែរទៅជាទម្រង់ស៊ីឆេវ៉ាបានយ៉ាងច្បាស់លាស់ ដោយមិនបាត់បង់ព័ត៌មានលម្អិតអំពីប្រធាន ឬកាលវេលានៃសកម្មភាពនោះឡើយ។
៣. ប្រព័ន្ធថ្នាក់នាមដ៏ស្មុគស្មាញនៃភាសាស៊ីឆេវ៉ា (Noun Classes)
ប្រព័ន្ធវេយ្យាករណ៍ស៊ីឆេវ៉ាមានលក្ខណៈពិសេសម្យ៉ាងគឺ «ថ្នាក់នាម» (Noun Classes)។ នាមនីមួយៗនៅក្នុងភាសាស៊ីឆេវ៉ាត្រូវចាត់ចូលទៅក្នុងថ្នាក់ណាមួយក្នុងចំណោមថ្នាក់នាមទាំង ១៧ ឬ ១៨ ថ្នាក់។ ថ្នាក់នាមទាំងនេះមិនត្រឹមតែកំណត់ទម្រង់ឯកវចនៈ និងពហុវចនៈរបស់នាមប៉ុណ្ណោះទេ ប៉ុន្តែវាក៏កំណត់ការប្រើប្រាស់បុព្វបទសម្របសម្រួល (Concordial prefixes) លើគុណនាម សព្វនាម និងកិរិយាសព្ទដែលទាក់ទងនឹងនាមនោះផងដែរ។
ឧទាហរណ៍៖
- Munthu uyu (មនុស្សម្នាក់នេះ) - «Munthu» ស្ថិតក្នុងថ្នាក់នាមទី ១ (សម្រាប់មនុស្ស) ដូច្នេះប្រើគុណនាមចង្អុល «uyu»។
- Chinthu ichi (របស់មួយនេះ) - «Chinthu» ស្ថិតក្នុងថ្នាក់នាមទី ៧ (សម្រាប់វត្ថុ) ដូច្នេះប្រើគុណនាមចង្អុល «ichi»។
សម្រាប់អ្នកបកប្រែភាសាខ្មែរ គំនិតនៃថ្នាក់នាមនេះគ្មាននៅក្នុងភាសាខ្មែរឡើយ (ភាសាខ្មែរប្រើតែពាក្យសន្និធាន ឬពាក្យចង្អុលបង្ហាញដូចជា «នេះ» ឬ «នោះ» ដោយគ្មានការប្រែប្រួលតាមនាមឡើយ)។ ដូច្នេះ ក្នុងការបកប្រែ អ្នកត្រូវកំណត់ប្រភេទនាមក្នុងភាសាស៊ីឆេវ៉ាឱ្យបានត្រឹមត្រូវបំផុត ដើម្បីធានាភាពស្របគ្នានៃវេយ្យាករណ៍នៅក្នុងល្បះទាំងមូល។
៤. ការបកប្រែកាល ទិដ្ឋភាព និងវិធីកិរិយាសព្ទ (Tense, Aspect, and Mood)
ភាសាខ្មែរមានភាពបត់បែនខ្ពស់ក្នុងការបញ្ជាក់ពេលវេលា ដោយជារឿយៗមិនបាច់ប្រើប្រាស់សញ្ញាសម្គាល់កាលទាល់តែសោះ ប្រសិនបើមានបរិបទពេលវេលាច្បាស់លាស់ (ឧទាហរណ៍៖ «ម្សិលមិញខ្ញុំទៅផ្សារ»)។ ប៉ុន្តែនៅក្នុងភាសាស៊ីឆេវ៉ា ការប្រើប្រាស់កាល និងទិដ្ឋភាពកិរិយាសព្ទ (Tense and Aspect) គឺជាកាតព្វកិច្ចវេយ្យាករណ៍ដែលមិនអាចរំលងបាន។
ភាសាស៊ីឆេវ៉ាបែងចែកកាលវេលាយ៉ាងល្អិតល្អន់បំផុត ដូចជា៖
- អតីតកាលអតីតកាល (Perfect past vs Remote past)
- បច្ចុប្បន្នកាលកំពុងបន្ត (Progressive) ទល់នឹង បច្ចុប្បន្នកាលទម្លាប់ (Habitual)
- លក្ខខណ្ឌ និងបំណងប្រាថ្នា (Subjunctive and Conditional moods)
ដើម្បីបកប្រែឱ្យបានត្រឹមត្រូវ អ្នកបកប្រែត្រូវវិភាគអត្ថបទដើមភាសាខ្មែរយ៉ាងហ្មត់ចត់ ដើម្បីស្វែងរកសញ្ញាបង្ហាញពេលវេលាដែលបង្កប់ក្នុងបរិបទ រួចជ្រើសរើសទម្រង់កិរិយាសព្ទស៊ីឆេវ៉ាដែលសមស្របបំផុត។
៥. ការសម្របសម្រួលវប្បធម៌ និងការប្រើប្រាស់ពាក្យគួរសម
ភាសាខ្មែរល្បីល្បាញដោយសារការប្រើប្រាស់កម្រិតភាសាតាមឋានានុក្រមសង្គម ដូចជាពាក្យសាមញ្ញ ពាក្យគួរសម ភាសាសរសេរ និងរាជសព្ទ។ ភាសាស៊ីឆេវ៉ាក៏មានការគោរពឋានានុក្រម និងការបង្ហាញការគោរពតាមរយៈភាសាផងដែរ ប៉ុន្តែតាមរបៀបផ្សេង។
នៅក្នុងភាសាស៊ីឆេវ៉ា ការបង្ហាញការគោរពចំពោះមនុស្សចាស់ ឬអ្នកមានឋានៈខ្ពស់ គឺត្រូវប្រើទម្រង់ពហុវចនៈ (Honorific plural)។ ឧទាហរណ៍ នៅពេលនិយាយទៅកាន់ ឬនិយាយអំពីមនុស្សចាស់ គេប្រើបុព្វបទពហុវចនៈ «A-» ឬ «Bambo» (លោកឪពុក/លោក) ទោះបីជាសំដៅលើមនុស្សតែម្នាក់ក៏ដោយ។ ផ្ទុយទៅវិញ ភាសាខ្មែរប្រើពាក្យបង្ហាញឋានៈដូចជា «លោក» «អ្នកមីង» «លោកពូ» ឬ «ឯកឧត្តម»។ អ្នកបកប្រែត្រូវតែស្វែងយល់ពីទំនាក់ទំនងរវាងតួអង្គនៅក្នុងអត្ថបទ ដើម្បីជ្រើសរើសកម្រិតភាសាឱ្យសមស្របនឹងវប្បធម៌របស់អ្នកអានភាសាស៊ីឆេវ៉ា។
ក្រៅពីនេះ ទំនៀមទម្លាប់ និងជំនឿសាសនាក៏ដើរតួនាទីយ៉ាងសំខាន់ផងដែរ។ នៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជា ពិធីបុណ្យជាតិ និងជំនឿភាគច្រើនទាក់ទងនឹងព្រះពុទ្ធសាសនា និងព្រហ្មញ្ញសាសនា ដែលមានពាក្យបច្ចេកទេសពិសេសៗដូចជា «បុណ្យភ្ជុំបិណ្ឌ» «សង្ក្រាន្ត» ឬ «បុណ្យវិសាខបូជា»។ នៅពេលបកប្រែពាក្យទាំងនេះទៅជាភាសាស៊ីឆេវ៉ា អ្នកបកប្រែមិនអាចបកប្រែចំៗបានទេ ដោយសារប្រជាជននៅម៉ាឡាវី ឬតំបន់អាហ្វ្រិកអាគ្នេយ៍ភាគច្រើនគោរពសាសនាគ្រិស្ត ឬសាសនាប្រពៃណីរបស់ពួកគេ។ អ្នកបកប្រែត្រូវតែប្រើប្រាស់ការបកប្រែបែបពន្យល់ន័យ ឬបន្ថែមការបកស្រាយខ្លីៗនៅក្នុងវង់ក្រចក ដើម្បីឱ្យអ្នកអានភាសាស៊ីឆេវ៉ាអាចយល់ពីខ្លឹមសារវប្បធម៌ខ្មែរបានត្រឹមត្រូវ។
៦. គន្លឹះ និងវិធីសាស្ត្រសម្រាប់ការបកប្រែប្រកបដោយប្រសិទ្ធភាព
ដើម្បីធានាបាននូវភាពជោគជ័យក្នុងការបកប្រែពីភាសាខ្មែរទៅភាសាស៊ីឆេវ៉ា ខាងក្រោមនេះជាវិធីសាស្ត្រសំខាន់ៗដែលគួរអនុវត្ត៖
- ការវិភាគអត្ថន័យជាជាងពាក្យពេចន៍ (Semantic Translation)៖ ចៀសវាងការបកប្រែពាក្យមួយទល់នឹងមួយ។ ត្រូវយល់ពីគំនិតស្នូលនៃឃ្លាខ្មែរ រួចកសាងឃ្លានោះឡើងវិញដោយប្រើរចនាសម្ព័ន្ធវេយ្យាករណ៍ និងវាក្យសព្ទធម្មជាតិរបស់ភាសាស៊ីឆេវ៉ា។ វិធីសាស្ត្រនេះជួយការពារកុំឱ្យកើតមានប្រយោគដែលស្តាប់ទៅខុសពីធម្មជាតិ ឬឆ្គងនឹងត្រចៀករបស់អ្នកអានក្នុងស្រុក។
- ការបង្កើតសទ្ទានុក្រមច្បាស់លាស់ (Terminology Management)៖ ចងក្រងបញ្ជីពាក្យបច្ចេកទេស ឈ្មោះភូមិសាស្ត្រ និងពាក្យវប្បធម៌ ព្រមទាំងការបកប្រែដែលបានព្រមព្រៀងគ្នា ដើម្បីធានាភាពស៊ីសង្វាក់គ្នានៅក្នុងអត្ថបទទាំងមូល។ ការធ្វើបែបនេះមានសារៈសំខាន់ណាស់សម្រាប់គម្រោងបកប្រែខ្នាតធំ ឬឯកសារច្បាប់ដែលមានការចូលរួមពីអ្នកបកប្រែច្រើននាក់។
- ការយល់ដឹងពីបរិបទសង្គម-វប្បធម៌៖ សិក្សាពីវប្បធម៌ប្រពៃណីរបស់ជនជាតិបង់ទូ និងរបៀបរស់នៅរបស់ប្រជាជនម៉ាឡាវី ដើម្បីជ្រើសរើសពាក្យប្រៀបធៀប ឬសុភាសិតដែលមានន័យស្រដៀងគ្នានឹងសុភាសិតខ្មែរ។ ការសម្របសម្រួលវប្បធម៌ជួយឱ្យសារដែលចង់បញ្ជូនទៅមានឥទ្ធិពលកាន់តែខ្លាំង និងត្រូវបានទទួលយកដោយងាយស្រួល។
- ការប្រើប្រាស់បច្ចេកវិទ្យាជំនួយការបកប្រែ (CAT Tools)៖ ទោះបីជាការគាំទ្រសម្រាប់ភាសាទាំងពីរនេះនៅមានកម្រិតនៅក្នុងកម្មវិធីបកប្រែទំនើបៗក៏ដោយ ក៏ការប្រើប្រាស់កម្មវិធីដូចជា SDL Trados ឬ Memsource អាចជួយរក្សាទុកការបកប្រែចាស់ៗ និងជួយសម្រួលដល់ដំណើរការបកប្រែពាក្យដដែលៗឱ្យកាន់តែលឿន និងមានប្រសិទ្ធភាព។
- ការត្រួតពិនិត្យដោយអ្នកជំនាញភាសាដើម (Native Reviewer)៖ ជំហានចុងក្រោយដែលមិនអាចខ្វះបាន គឺការផ្ទៀងផ្ទាត់ដោយអ្នកនិយាយភាសាស៊ីឆេវ៉ាដើម ដើម្បីកែតម្រូវល្បះឱ្យមានភាពរលូន ធម្មជាតិ និងគ្មានកំហុសអក្ខរាវិរុទ្ធ ឬវេយ្យាករណ៍។
៧. សន្និដ្ឋាន
ទោះបីជាការបកប្រែពីភាសាខ្មែរទៅភាសាស៊ីឆេវ៉ា ហាក់ដូចជាមានតម្រូវការតិចតួចក្នុងទីផ្សារបច្ចុប្បន្ន ប៉ុន្តែនៅក្នុងយុគសម័យសកលភាវូបនីយកម្ម និងការកើនឡើងនៃទំនាក់ទំនងរវាងអាស៊ី និងអាហ្វ្រិក តម្រូវការបកប្រែឯកសារផ្លូវការ គម្រោងអភិវឌ្ឍន៍សង្គម និងការផ្លាស់ប្តូរវប្បធម៌កំពុងមានសន្ទុះកើនឡើងជាលំដាប់។ ការក្តាប់បាននូវគន្លឹះ និងយល់ដឹងពីភាពខុសគ្នានៃប្រព័ន្ធភាសាទាំងពីរនេះ មិនត្រឹមតែជួយបង្កើតអត្ថបទបកប្រែដែលមានគុណភាពខ្ពស់ប៉ុណ្ណោះទេ ប៉ុន្តែថែមទាំងរួមចំណែកក្នុងការកសាងស្ពានចម្លងវប្បធម៌រវាងប្រជាជាតិទាំងពីរឱ្យកាន់តែជិតស្និទ្ធថែមទៀតផង។