Алтай язгуурын хэлнүүдийн бүтцийн ижилсэл ба ялгаа
Монгол хэл болон туркмен хэлний харилцан хамаарлыг судлах нь орчуулгын онол, практикийн чухал асуудал юм. Хэл шинжлэлийн ангиллаар эдгээр хэлнүүд нь Алтай язгуурын хэлний бүлд хамрагддаг бөгөөд монгол хэл нь монгол хэлний бүлэгт, туркмен хэл нь түрэг хэлний бүлгийн огуз салбарт хамаардаг. Хэдийгээр өөр өөр бүлгийн хэл боловч олон мянган жилийн түүхэн хөгжил, газар зүйн хөрш зэргэлдээ байдал болон нүүдлийн соёлын холбооноос шалтгаалан өгүүлбэр зүй болон үгийн сангийн хувьд гайхалтай ижил төстэй талуудыг хадгалан үлдсэн байдаг. Монгол хэлнээс туркмен хэл рүү орчуулах үйл ажиллагаанд энэхүү түүхэн хэлхээ холбоо нь орчуулагчид маш том давуу талыг олгодог боловч нөгөө талаас маш нарийн ялгаануудыг анхаарах шаардлагатай болдог.
Хоёр хэлний ижил төстэй байдлын хамгийн гол суурь нь өгүүлбэрийн бүтэц юм. Монгол болон туркмен хэл нь хоёулаа өгүүлбэрийн гишүүдийн байрлалын хувьд "Эзэн бие - Тусагдахуун - Өгүүлэгдэхүүн" буюу SOV (Subject-Object-Verb) хэв шинжийг баримталдаг. Энэхүү ижилсэл нь англи, франц зэрэг SVO (Subject-Verb-Object) бүтэцтэй хэлнүүдээс орчуулахад тулгардаг өгүүлбэрийн бүтцийг үндсээр нь өөрчлөх бэрхшээлийг үгүй хийдэг. Гэсэн хэдий ч туркмен хэлний өгүүлбэрт нөхцөл, туслах үйл үгсийн байршил, захирагдах өгүүлбэрийн холбоосууд нь монгол хэлнээс ялгарах тул орчуулагч бичвэрийг утгын хувьд зөв дарааллаар хөрвүүлэхэд онцгой анхаарах хэрэгтэй.
Хэл зүйн сорилтууд: Залгамал шинж ба тийн ялгал
Монгол болон туркмен хэл нь залгамал (agglutinative) хэлнүүд бөгөөд үгийн язгуур эсвэл үндсэн дээр хэл зүйн дагавар, нөхцөлүүдийг ар араас нь залгаж утга санааг илэрхийлдэг. Гэвч дагавар залгах дүрэм болон тэдгээрийн илэрхийлэх утга нь хоёр хэлэнд өөр өөрөөр илэрдэг байна. Жишээлбэл, тийн ялгалын системийн хувьд монгол хэлэнд үндсэн долоон тийн ялгал (нэрлэх, харьяалах, өгөх орших, заах, гарах, үйлдэх, хамтрах, чиглэх) байдаг бол туркмен хэлэнд зургаан тийн ялгал (Baş düşüm, Eýelik düşüm, Ýönelme düşüm, Ýeňiş düşüm, Wagt-orun düşüm, Çykyş düşüm) ашиглагддаг. Эдгээр тийн ялгалын функцүүд нь харилцан адилгүй хэрэглээтэй.
Доорх хүснэгтэд монгол болон туркмен хэлний тийн ялгалын харьцуулалтыг харуулав:
| Монгол хэлний тийн ялгал | Туркмен хэлний дүйцэх тийн ялгал | Орчуулгын онцлог ба анхаарах зүйлс |
|---|---|---|
| Нэрлэх тийн ялгал (хэн, юу) | Baş düşüm | Үгийн үндсэн хэлбэр бөгөөд хоёр хэлэнд ижил үүрэгтэй. |
| Харььяалах тийн ялгал (хэний, юуны) | Eýelik düşüm | Хамаатуулах утга илэрхийлнэ. Туркмен хэлэнд хамаатуулах дагавар дагалдахыг анхаарах. |
| Өгөх оршихын тийн ялгал (хэнд, юунд) | Ýönelme / Wagt-orun düşüm | Монгол хэлний өгөх орших нь туркмен хэлэнд чиглэх (Ýönelme) болон цаг-орон байрны (Wagt-orun) тийн ялгалаар хуваагдаж илэрхийлэгдэнэ. |
| Заах тийн ялгал (хэнийг, юуг) | Ýeňiş düşüm | Тусагдахуун үгийг хэлбэржүүлэхэд ашиглана. Тодорхой болон тодорхой бус тусагдахууны ялгааг анхаарах. |
| Гарах тийн ялгал (хэнээс, юунаас) | Çykyş düşüm | Эх сурвалж, эхлэл цэгийг заана. Хоёр хэлэнд маш ижил төстэй хэрэглэгддэг. |
Дээрх харьцуулалтаас харахад монгол хэлнээс туркмен хэл рүү хөрвүүлэхэд тийн ялгалын зөв хувилбарыг сонгох нь өгүүлбэрийн логик бүтцийг зөв хадгалах үндэс болно. Ялангуяа туркмен хэлэнд эзэмших болон хамаатуулах утгыг илэрхийлэхдээ үгийн ард нөхцөл залгахаас гадна өгүүлэгдэхүүний эзэн биед тохирсон үйл үгийн хувилбарыг сонгох шаардлагатай болдог. Монгол хэлэнд "миний ном" гэж хэлэхэд туркмен хэлэнд "meniň kitabym" (миний ном-минь) гэх мэтор давхар хамаатуулах дагавар (-ym) ордог бөгөөд үүнийг орхигдуулж болохгүй.
Үйл үгийн хувирал ба эгшиг зохицох хууль
Туркмен хэлний үйл үг нь цаг хугацаа, байдлаас гадна биеэр маш нарийн хувирдаг онцлогтой. Монгол хэлний үйл үгийн төгсгөл нь биеэр хувирахгүй бөгөөд зөвхөн цаг болон хэлбэрээр хувирдаг (Жишээ нь: би явна, чи явна, тэр явна). Харин туркмен хэлэнд үйл үг нь бие бүр дээр өөр өөр төгсгөлтэй байдаг (Жишээ нь: men gidýärin, sen gidýärsiň, ol gidýär). Орчуулагч нь монгол эх бичвэр дэх өгүүлбэрийн эзэн биеийг маш нарийн тодорхойлж, туркмен хэлний үйл үгийн төгсгөлийг бие, цагт нь зөв тохируулан бичих нь хамгийн чухал сорилтуудын нэг юм.
Мөн түүнчлэн эгшиг зохицох хууль (vowel harmony) нь хоёр хэлэнд хоёуланд нь үйлчилдэг боловч туркмен хэлэнд энэ хууль илүү нарийн, латин үсгийн дүрмийн дагуу чанд мөрдөгддөг. Туркмен хэлний эгшиг зохицох хуулийн дагуу үгийн эхний үеийн эгшиг нь дараагийн үеүүдэд залгагдах дагаврын эгшгийг шийддэг. Орчуулагч нь туркмен хэлний шинэчилсэн цагаан толгойн үсгийн дүрмийг төгс эзэмшсэн байх ёстой бөгөөд эгшгийн урт, богино болон эр, эм эгшгийн зохицлыг зөв хэрэглэх нь бичгийн соёлыг илтгэнэ.
Соёлын нутагшуулалт ба хэлц үгсийн хөрвүүлэлт
Орчуулгын практикт тулгардаг хамгийн хүнд сорилт бол соёлын нутагшуулалт (localization) юм. Монгол ард түмэн нүүдлийн аж ахуй, буддын шашны соёлын нөлөө бүхий уламжлалтай бол туркменчууд мөн нүүдлийн түүхтэй боловч исламын шашин, дундад азийн соёл иргэншлийн үнэт зүйлсийг өөртөө шингээсэн байдаг. Энэхүү соёлын ялгаа нь хэлц үг, зүйр цэцэн үг, зүйрлэлүүд дээр тод харагддаг.
Жишээлбэл, монгол хэлний уламжлалт "морь мал", "уяа сойлго" гэх мэт ойлголтууд нь туркмен соёлд асар чухал байр суурь эзэлдэг "ахалтеке морь"-той холбоотой өвөрмөц үгсийн сангаар дамжин илэрхийлэгдэх боломжтой. Гэвч буддын шашны гүн ухаан, үйлийн үр (үйлийн үрийн үр дагавар)-тэй холбоотой монгол хэллэгүүдийг туркмен хэл рүү шууд орчуулбал утга нь алдагдах эсвэл ойлгогдохгүй байх аюултай. Ийм тохиолдолд туркмен соёл дахь исламын болон дундад азийн уламжлалт ухагдахуунуудаас дүйцэхүйц утгыг олж орлуулах буюу тайлбар орчуулгын аргыг ашиглах нь хамгийн зөв шийдэл болдог.
Түүнчлэн, өдөр тутмын харилцан яриа, мэндчилгээнд туркмен хэлний исламын уламжлалт хэллэгүүдийг ("Assalamu aleýkum", "Inşallah", "Hudaýa şükür" гэх мэт) бичвэрийн ерөнхий өнгө аястай уялдуулан зохистой байршуулах нь орчуулгыг илүү амьд, төрөлх мэт уншигдахад тусалдаг.
Орчуулгын чанарыг сайжруулах практик зөвлөмжүүд
Монгол хэлнээс туркмен хэл рүү мэргэжлийн түвшинд орчуулга хийхэд дараах зөвлөмжүүдийг мөрдөх шаардлагатай:
- Шууд толь бичгийн хомсдолыг шийдэх: Одоогийн байдлаар монгол-туркмен шууд толь бичиг маш ховор байдаг. Иймээс орчуулагч орос эсвэл англи хэлийг дамжуулагч хэл (bridge language) болгон ашиглах хэрэгтэй болдог. Нэр томьёоны алдаанаас сэргийлэхийн тулд төсөл эхлэхээс өмнө нэр томьёоны толь (glossary) үүсгэж, баталгаажуулах нь зүйтэй.
- Диалектын ялгааг анхаарах: Туркмен хэл нь дотроо теке, йомут, эрсари зэрэг хэд хэдэн томоохон аялгуутай. Орчин үеийн туркмен утга зохиолын хэл (literary Turkmen) нь теке аялгуу дээр суурилсан байдаг тул албан ёсны болон албаны бичиг баримтын орчуулгад энэхүү стандартыг чанд баримтлах ёстой.
- Орчин үеийн программ хангамж ашиглах: SDL Trados, MemoQ зэрэг CAT (Computer-Assisted Translation) багажуудыг ашиглах нь орчуулгын санах ой (Translation Memory) үүсгэж, ижил төстэй текстийг хурдан бөгөөд нэгдсэн хэв загвараар орчуулах боломжийг олгоно.
- Төрөлх хэлтнээр хянуулах (Proofreading): Эцсийн бэлэн болсон орчуулгыг туркмен хэлийг төрөлх хэл шигээ эзэмшсэн, хэл шинжлэлийн боловсролтой мэргэжилтнээр заавал хянуулах хэрэгтэй. Энэ нь бичвэрийн найруулга, утга зүйн нарийн алдаануудыг засаж, чанарыг олон улсын түвшинд хүргэхэд тусалдаг.
Эцэст нь тэмдэглэхэд, монгол хэлнээс туркмен хэл рүү орчуулах үйл явц нь хоёр орны соёл, түүхэн уламжлалын гүүр болж буй хариуцлагатай ажил юм. Хэл шинжлэлийн гүнзгий мэдлэг, соёлын мэдрэмж болон практик аргуудыг хослуулснаар чанартай, уншигчдад ойлгомжтой орчуулгыг хийж гүйцэтгэх боломжтой бөгөөд энэ нь хоёр улсын найрсаг харилцааг хөгжүүлэхэд чухал хувь нэмэр оруулах болно.