Häzirki wagtda dünýäniň dürli sebitleriniň arasyndaky ykdysady, medeni we bilim gatnaşyklarynyň ösmegi bilen, biri-birinden daşda ýerleşýän dilleriniň arasyndaky terjime amalyýeti hem uly ähmiýete eýe bolýar. Türkmen dili (türk dilleri maşgalasy) bilen malaý dili (awstroneziýa dilleri maşgalasy) arasynda göni terjime etmek taryhy, lingwistik we medeni taýdan özboluşly kynçylyklary we aýratynlyklary ýüze çykarýar. Bu makalada türkmen dilinden malaý diline terjime etmegiň esasy lingwistik tapawutlary, ýüze çykýan kynçylyklar we olary ýeňip geçmegiň netijeli usullary barada giňişleýin gürrüň ederis.
Sintaktiki Tapawutlar we Söz Tertibiniň Adaptasiýasy
Türkmen we malaý dilleriniň arasyndaky iň esasy tapawutlaryň biri sözlemleriň sintaktiki gurluşy bilen baglanyşyklydyr. Türkmen dili SOV (Subýekt-Obýekt-Işlik) gurluşyna eýedir. Ýagny, adaty sözlemde işlik hemişe sözlemiň ahyrynda gelýär. Meselem: "Men düýn bazardan täze kitap satyn aldym." Bu ýerde subýekt (Men) başda, obýektler ortada, işlik (satyn aldym) bolsa iň soňunda ýerleşýär.
Malaý dili bolsa SVO (Subýekt-Işlik-Obýekt) ulgamyna eýedir. Ýagny, işlik obýektden öň gelýär. Ýokarky sözlemi malaý diline terjime edenimizde gurluş doly üýtgeýär: "Saya membeli buku baharu di pasar semalam." (Saya - subýekt, membeli - işlik, buku baharu - obýekt, di pasar semalam - ýer we wagt aňlatmasy). Terjimeçi türkmen dilindäki uzyn we çylşyrymly sözlemleri malaý diline geçirende, pikirleriň yzygiderliligini malaý diliniň sintaktiki kadalaryna laýyklykda doly üýtgetmelidir.
Mundan başga-da, sypat we at yzygiderliliginde uly tapawut bar. Türkmen dilinde sypat hemişe atdan öň gelýär (mysal üçin, "täze kitap"), ýöne malaý dilinde sypat we kesgitleýji hemişe özünden öňki düşündirilýän atdan soň gelýär (mysal üçin, "buku baharu" – kitap täze). Bu ýönekeý ýaly görünse-de, uly göwrümli tekstlerde we çylşyrymly ylmy kesgitlemelerde uly ünsi talap edýär.
Morfologik Ulgamlaryň Çaknyşygy: Aglutinasiýa we Affiksasiýa
Türkmen dili aglutinatiw dil bolup, sözleriň yzyna goşulmalaryň yzygiderli goşulmagy arkaly täze manylar we grammatiki gatnaşyklar döredilýär. Mysal üçin, "öýlerimizde" sözi köpeltmek, degişlilik we wagt-orun düşümleriniň goşulmalaryny yzygiderli kabul edýär. Malaý dili hem morfologik taýdan baý bolup, ol esasan affiksasiýa (prefiksler, suffiksler, konfiksler we reduplikasiýa) arkaly işleýär.
Malaý dilinde prefiksleriň (sözüň öňünden gelýän goşulmalar) ulanylyşy örän giňdir. Mysal üçin, "tulis" (ýazmak) sözüniň öňüne "menulis" (ýazyp durmak - işjeň ýagdaý), "ditulis" (ýazyldy - passiw ýagdaý), "penulis" (ýazyjy - at ýagdaýy) ýaly prefiksler goşulyp bilner. Terjimeçi türkmen dilindäki işlik derejelerini (mysal üçin, ýöneliş, gaýtarym, ortaç derejeler) malaý diliniň degişli prefiksleri we suffiksleri bilen dogry baglanyşdyrmalydyr. Bu tapawutlary dogry ulanmazlyk terjime edilen tekstiň emeli we düşnüksiz bolmagyna getirer.
Passiw Gurluşlaryň Malaý Dilindäki Ähmiýeti
Malaý diliniň ýene bir aýratynlygy, passiw (gönümel däl) gurluşlaryň resmi we ýazuw dilinde örän giňden ulanylmagydyr. Türkmen dilinde işjeň (aktiw) gurluşlar has köp ileri tutulýan bolsa, malaý dilinde passiw sözlemler tekstlere has professional we sypaýy ähen berýär. Meselem, türkmen dilindäki "Men bu taslamany taýýarladym" diýen sözlem malaý diline resmi derejede "Projek ini telah disediakan oleh saya" (Bu taslama meniň tarapymdan taýýarlanyldy) görnüşinde terjime edilse has tebigy kabul edilýär. Terjimeçi iki diliň stilistik aýratynlyklaryna baha berip, haýsy ýagdaýda gurluşy üýtgetmelidigini bilmelidir.
Şahsy Çalşyklar we Hormat Goýmak Derejeleri
Malaý medeniýetinde we dilinde jemgyýetçilik statusyna, ýaşa we sypaýylyga uly ähmiýet berilýär. Türkmen dilinde esasan "sen" we "Siz" çalşyklary arkaly sypaýylyk derejesi saýlanýan bolsa, malaý dilinde şahsy çalşyklar has-da köpşahaly bolup durýar:
- Saya: Adaty we resmi gürreňdeşlikde ulanylýan "men" çalşygy.
- Aku: Has ýakyn dostlaryň ýa-da ýaşy kiçi adamlaryň arasynda ulanylýan erkin "men".
- Anda: Resmi we köpçülige gönükdirilen tekstlerde ulanylýan "sen/siz".
- Kamu: Ýaşy kiçi ýa-da maşgala agzalaryna ýüzlenilende ulanylýan "sen".
- Beliau: Hormatlanýan şahsyýetler, mugallymlar we ýolbaşçylar barada aýdylanda ulanylýan "ol" çalşygy (adaty adamlar üçin bolsa "dia" ulanylýar).
Terjimeçi gürleýji bilen diňleýjiniň arasyndaky gatnaşygy anyklamaly we tekstde malaý diliniň medeniýetine laýyk gelýän çalşyklary ulanmalydyr. Ýalňyş saýlanan çalşyk tekstiň medeni taýdan gödek görünmegine sebäp bolup biler.
Ortaq Sözler we Ýalan Dostlar (False Friends)
Taryhy taýdan türkmen dili hem, malaý dili hem yslam medeniýetiniň täsiri netijesinde arap we parsy dillerinden köp sanly sözleri kabul edipdir. Bu ýagdaý iki diliň arasynda köp sanly meňzeş sözleriň bolmagyna getirdi. Mysal üçin: sabyr (sabar), dünýä (dunia), peýda (faedah), wagt (waktu), kitap (kitab), maslahat (mesyuarat). Emma, bu sözleriň käbiri wagt geçmegi bilen dürli manylary hem kabul edipdirler. Terjimeçi bu meňzeşliklere bil baglap, sözleri gönümel ulanmaly däl, eýsem olaryň häzirki zaman malaý dilindäki manysyny anyklamalydyr.
Medeni Adaptasiýa we Lokalizasiýa
Diliň iň möhüm bölegi onuň medeniýetidir. Türkmen medeni aňlatmalaryndaky nakyllar, atalar sözi we frazeologizmler esasan sähra durmuşy, atlar we çöller bilen baglanyşykly bolsa, malaý medeniýetinde olar deňiz, ýagyş, bürünç (rice) we tropiki tebigat bilen baglanyşyklydir. Mysal üçin, türkmen dilindäki medeni aňlatmalary malaý diline terjime edilende, sözme-söz däl-de, olaryň malaý dilindäki medeni ekwiwalentini tapmak möhümdir. Diňe şonda okyjy tekstiň manysyny doly we tebigy kabul edip biler.
Malaý Diline Terjime Etmekde Esasy Maslahatlar
Terjime işiniň hilini ýokarlandyrmak we professional derejede netije gazanmak üçin aşakdaky maslahatlara eýermek zerurdyr:
- Sözme-söz terjime etmekden gaça duruň: Tekstiň manysyny we gurluşyny malaý diliniň SVO yzygiderliligine uýgunlaşdyryň.
- Hormat derejelerini anyklaň: Tekstde duş gelýän gahrymanlaryň ýa-da gürleýjileriň şahsyýetine görä dogry malaý çalşyklaryny saýlaň.
- Morfologik takyklygy saklaň: Malaý prefiksleriniň (me-, ber-, ter-, di-) we suffiksleriniň manylaryny örän çuňňur öwreniň we dogry ýerde ulanyň.
- Medeni taýdan lokalizasiýa ediň: Türkmen medeni aňlatmalaryny we nakyllaryny malaý okyjysyna düşnükli bolan ýerli metaforalar bilen çalyşyň.
- Arap-parsy gelip çykyşly sözleri barlaň: Iki dilde-de bar bolan ortaq sözleriň kontekstual manylarynyň deň gelýändigini anyklaň.
Türkmen dilinden malaý diline terjime etmek, diňe bir sözlük ulanyp amala aşyryljak iş däl-de, eýsem lingwistik çeýeligi, medeni duýgurlygy we iki diliň morfologik düzümini çuňňur bilmegi talap edýän döredijilikli amaldyr.