Þýðingar á milli íslensku og slóvensku eru flókið en heillandi verkefni. Þótt bæði málin tilheyri indóevrópsku málaættinni er skyldleiki þeirra fjarlægur. Íslenska er norðurgermanskt mál en slóvenska er suðurslavneskt mál. Bæði málin eiga það sameiginlegt að vera mjög beygingamikil, sem þýðir að þau varðveita flókin kerfi beyginga, kynja og sagna sem hafa glatast í mörgum öðrum Evrópumálum. Hins vegar birta þessar beygingar sig á ólíkan hátt í málkerfunum tveimur. Fyrir vikið krefst þýðing á milli þessara tungumála ekki aðeins orðabókarkunnáttu heldur djúps skilnings á málfræðilegum strúktúr og menningarlegu samhengi beggja samfélaga.
Málfræðileg flækjustig: Beygingakerfi og föll
Eitt stærsta einkenni íslensku er fjögurra falla kerfið (nefnifall, þolfall, þágufall og eignarfall) ásamt þremur málfræðilegum kynjum. Slóvenska gengur hins vegar skrefi lengra og notar sex föll í stað fjögurra. Föllin í slóvensku eru nefnifall (imenovalnik), eignarfall (rodilnik), þágufall (dajalnik), þolfall (tožilnik), staðarfall (mestnik) og tækisfall (orodnik). Staðarfall og tækisfall eiga sér ekki beina hliðstæðu sem sjálfstæð föll í íslensku, heldur er hlutverki þeirra oftast stýrt með forsetningum í íslensku (svo sem „með“, „hjá“ eða „í“).
Þegar þýtt er úr íslensku yfir í slóvensku verður þýðandinn að greina nákvæmlega setningarfræðilegt hlutverk hvers nafnorðs og forsetningar. Sem dæmi má nefna að íslenska forsetningin „með“ stýrir ýmist þolfalli eða þágufalli eftir samhengi, en í slóvensku mun hún oft krefjast tækisfalls (orodnik) með forsetningunni „s“ eða „z“. Að sama skapi krefst staðarfall í slóvensku ákveðinna forsetninga á borð við „o“ (um) eða „pri“ (hjá) og er það notað til að tilgreina staðsetningu eða umfjöllunarefni. Þessi munur gerir það að verkum að bein orð-til-orðs þýðing er ómöguleg; endurskapa verður setningagerðina frá grunni til að tryggja málfræðilegt réttmæti á slóvensku.
Sérstaða slóvenskunnar: Tvítala (Dvojina)
Ein mesta áskorunin og jafnframt fegursta sérstaða slóvenskunnar er tvítalan (dvojina). Flest evrópsk mál greina aðeins á milli eintölu (einn hlutur) og fleirtölu (tveir eða fleiri hlutir). Áhugavert er að nefna að persónufornöfnin „við“ og „þið“ í nútímaíslensku voru upprunalega tvítölufornöfn í fornmáli (gagnvart fleirtölufornöfnunum „vér“ og „þér“), en í dag hefur íslenska algjörlega glatað málfræðilegu tvítölukerfi í beygingu nafnorða og sagna. Slóvenska er hins vegar eitt af sárafáum ritmálum heims sem notar enn fullkomið tvítölukerfi í nafnorðum, lýsingarorðum, fornöfnum og sögnum.
Þegar fjallað er um tvo einstaklinga, tvo hluti eða jafnvel líkamsparta sem koma í pörum (eins og augu eða hendur), verður slóvenska að nota tvítölu. Ef íslenskur texti segir til dæmis: „Hjónin gengu í skóginn,“ verður þýðandinn að nota tvítöluform sagna og nafnorða í slóvensku þar sem um tvo einstaklinga er að ræða („Zakonca sta šla v gozd“ í stað fleirtöluformsins „so šli“). Ef þýðandi yfirsést þetta og notar venjulega fleirtölu yfir tvo aðila hljómar textinn óeðlilegur og málfræðilega rangur í eyrum Slóvena. Það krefst því mikillar nákvæmni að bera kennsl á alla tvíburagerninga í íslenska frumtextanum.
Sagnir og sagnhorf (Glagolski vid)
Líkt og önnur slavnesk mál notar slóvenska kerfi sagnhorfa (aspect), sem skiptir sögnum í ólokin sagnhorf (nedovršni vid) og lokin sagnhorf (dovršni vid). Ólokin sagnhorf lýsa ferli sem er í gangi eða endurtekinni virkni, á meðan lokin sagnhorf lýsa atburði sem er lokið eða gerist á einu augnabliki. Íslenska hefur ekki þetta málfræðilega kerfi beint í sagnbeygingum sínum, heldur tjáir hún þessar áherslur með hjálparsögnum (t.d. „vera að gera eitthvað“ fyrir yfirstandandi athöfn eða „búinn að gera“ fyrir lokna athöfn) eða einfaldlega með samhengi og atviksorðum.
Fyrir vikið verður þýðandi úr íslensku að átta sig á innra tímasamhengi íslensku sagnarinnar. Hafi persóna verið „að skrifa bók“ (yfirstandandi) þarf að velja ólokna sögn í slóvensku (pisati). Hafi persónan hins vegar „skrifað bókina“ (lokið verk) þarf að velja lokna sögn (napisati). Rangar ákvarðanir hér geta breytt merkingu textans verulega eða gert framvindu sögunnar ruglingslega í slóvenskri þýðingu.
Formleg samskipti og kurteisisávarp (Vikanje)
Menningarmunur endurspeglast sterkt í ávarpsháttum. Íslenskt samfélag er þekkt fyrir mikla jafnréttiskennd og óformleg samskipti, þar sem allir eru ávarpaðir á fornafn og allir nota „þú“ (eintölu) óháð aldri, stöðu eða titlum. Í Slóveníu er staðan allt önnur. Slóvenska notar ávarpskerfi sem kallast „vikanje“, þar sem önnur persóna fleirtölu (Vi) er notuð til að sýna kurteisi, virðingu og fjarlægð í samskiptum við ókunnuga, eldra fólk eða í faglegu samhengi.
Þegar íslenskur texti er þýddur yfir í slóvensku þarf að meta samhengið vandlega. Ef um er að ræða auglýsingatexta, tölvupóst til viðskiptavinar eða opinbert skjal verður yfirleitt að breyta íslenska persónufornafninu „þú“ yfir í slóvenska kurteisisfleirtöluna „Vi“ og beygja sagnirnar í samræmi við það. Ef þetta er vanrækt getur slóvenski textinn virkað dónalegur eða ófaglegur.
Orðaforði, málhreinsun og nýyrðasmíð
Íslenska er þekkt fyrir málhreinsunarstefnu sína, þar sem reynt er að smíða nýyrði úr norrænum málstofnum í stað þess að taka upp alþjóðleg tökuorð. Slóvenska hefur sögulega einnig lagt áherslu á að vernda málið gegn erlendum áhrifum (sérstaklega þýskum og síðar serbneskum/króatískum), en í dag er hún opnari fyrir alþjóðlegum tækniorðum en íslenska. Þegar þýtt er úr íslensku þarf oft að skoða hvort séríslenskt nýyrði (t.d. „tölva“ eða „sími“) eigi sér samsvarandi hreinsunaryrði í slóvensku eða hvort nota skuli alþjóðlegt tökuorð sem hefur verið lagað að slóvenskri beygingu (t.d. „računalnik“ eða „telefon“).
Orðaröð og áherslulaus smáorð (Naslonke)
Önnur mikilvæg áskorun í setningafræði tengist röð smáorða eða klísna (naslonke) í slóvensku. Slóvenska hefur ákveðnar strangar reglur um hvar ákveðin stutt, áherslulaus orð (eins og hjálparsagnir og persónufornöfn í þágufalli eða þolfalli) eiga að standa í setningu – yfirleitt á öðrum stað í setningunni (Wackernagel-reglan). Íslenska hefur sína eigin V2-reglu (sögnin í öðru sæti), en hún stýrir ekki staðsetningu fornagna á sama hátt og slóvenska gerir. Þýðandi verður því að endurraða íslensku setningunni verulega til að forðast að setja þessi áherslulausu orð á rangan stað, sem myndi strax afhjúpa að textinn væri þýddur og hljóma óeðlilega.
Hagnýt ráð fyrir árangursríkar þýðingar
- Greining á tvítölu: Farðu alltaf vandlega yfir frumtextann til að finna tilvik þar sem talað er um tvo hluti, persónur eða hugtök, svo hægt sé að beita tvítölu í slóvensku þýðingunni.
- Skilgreining á ávarpsformi: Ákvarðaðu markhópinn strax í upphafi. Á textinn að vera á persónulegum nótum (tikanje) eða formlegum og kurteislegum (vikanje)?
- Samhengisgreining forsetninga: Ekki þýða forsetningar beint. Greindu fremur málfræðilegt hlutverk þeirra og finndu hvaða falli þær eiga að stýra í slóvensku beygingakerfi.
- Menningarleg staðfæring: Íslensk hugtök sem tengjast náttúru, veðurfari, jarðvarma eða sérstökum hefðum þurfa oft útskýrandi þýðingu eða hliðstæðu sem slóvenskir lesendur skilja án erfiðleika.
- Yfirlestur innfæddra: Vegna þess hve slóvenskt beygingakerfi og sagnhorf eru flókin er lykilatriði að láta innfæddan slóvenskan yfirlesara fara yfir textann til að tryggja náttúrulegt flæði og málkennd.
Að lokum er mikilvægt að hafa í huga að vönduð þýðing brúar ekki aðeins bil á milli tveggja ólíkra málkerfa heldur einnig tveggja ólíkra menningarheima. Með því að gefa málfræðilegum sérkennum á borð við tvítölu, föll og sagnhorf fullan gaum verður útkoman texti sem miðlar upprunalega boðskapnum með skýrum, nákvæmum og áhrifaríkum hætti á slóvenska tungu.