የአፍሪካ አህጉር በብዙ ሺህ የሚቆጠሩ ቋንቋዎችና ባህሎች የሚገኙባት የበለጸገች ምድር ናት። ከነዚህ ቋንቋዎች መካከል የአፍሮ-እስያዊ የቋንቋ ቤተሰብ አባል የሆነው አማርኛ እና የኒጀር-ኮንጎ የቋንቋ ቤተሰብ አባል የሆነው ዮሩባኛ ታዋቂና በሚሊዮኖች የሚቆጠሩ ተናጋሪዎች ያሏቸው ቋንቋዎች ናቸው። አማርኛ የኢትዮጵያ ብሔራዊ የሥራ ቋንቋ ሲሆን፣ ዮሩባኛ ደግሞ በናይጄሪያ፣ በቤኒን እና በቶጎ እንዲሁም በብራዚልና በካሪቢያን አካባቢዎች በስፋት ይነገራል። ከአማርኛ ወደ ዮሩባኛ መተርጎም በሁለቱ ቋንቋዎች መካከል ያለውን ሰፊ የባህልና የቋንቋ መዋቅር ልዩነት ለመሻገር የሚያስችል ድልድይ ነው። ይህ ጽሑፍ ከአማርኛ ወደ ዮሩባኛ የትርጉም ሥራ ላይ ለሚሰማሩ ባለሙያዎችና ተማሪዎች ጠቃሚ ምክሮችን፣ የሰዋስው ልዩነቶችን እና የባህል ትርጉም ምስጢራትን በዝርዝር ያቀርባል።
የቋንቋዎቹ ሰዋሰዋዊ መዋቅር ልዩነቶች
በአማርኛ እና በዮሩባኛ መካከል ያለው ዋነኛው ልዩነት የዓረፍተ-ነገር ግንባታ ሥርዓታቸው ነው። አማርኛ ባለቤት-ተሳቢ-ግሥ (Subject-Object-Verb ወይም SOV) የሚከተል ቋንቋ ነው። ይህ ማለት በዓረፍተ-ነገር ውስጥ ግሡ ሁልጊዜም በስተመጨረሻ ላይ ይቀመጣል። በአንጻሩ ዮሩባኛ ባለቤት-ግሥ-ተሳቢ (Subject-Verb-Object ወይም SVO) የሚከተል ቋንቋ ነው። ይህ መዋቅራዊ ልዩነት ተርጓሚው ዓረፍተ-ነገሮችን ሙሉ በሙሉ እንዲያዋቅርና እንዲለውጥ ያስገድደዋል።
የአማርኛ ሰዋስው በዋናነት በስርወ-ቃል (Root) እና በምዕላድ (Morpheme) ውህደት ላይ የተመሠረተ ሲሆን፣ ግሦች የጾታ፣ የቁጥር፣ የክብር ደረጃ እና የተሳቢ መረጃዎችን በቅጥያነት ይይዛሉ። ለምሳሌ፣ «ገደለችው» የሚለው ቃል «ገደለ» የሚለውን ግሥ፣ «ች» (እሷ - ባለቤት) እና «ው» (እሱን - ተሳቢ) የያዘ የአንድ ቃል ዓረፍተ-ነገር ነው። በዮሩባኛ ይህንን ለመግለጽ «Ó pa á» ማለት ያስፈልጋል። እዚህ ላይ «Ó» (እሷ)፣ «pa» (ገደለች)፣ እና «á» (እሱን) እያንዳንዳቸው ነጻ ቃላት ናቸው። ይህ የሚያሳየው ከአማርኛ ወደ ዮሩባኛ በሚተረጎምበት ጊዜ ከውህድ የቃላት ግንባታ ወደ መስተዋድዳዊ የቃላት ፍሰት መሸጋገር እንደሚያስፈልግ ነው።
ዮሩባኛ የትንታኔ ቋንቋ (Analytic Language) በመሆኑ ቃላቶች እራሳቸውን ችለው ይቆማሉ፤ ሰዋሰዋዊ ግንኙነታቸውም የሚወሰነው በዓረፍተ-ነገሩ ውስጥ ባላቸው ቅደም-ተከተልና በሚጠቀሙባቸው ረዳት ቃላት ነው። ስለዚህ አንድ የአማርኛ ጽሑፍ ወደ ዮሩባኛ ሲቀየር እያንዳንዱ ቅጥያ ተከፋፍሎ ወደ ተለያዩ ነጻ ቃላት መለወጥ ይኖርበታል።
የድምፅ ቃና (Tone) እና የትርጉም ሚና በዮሩባኛ
ዮሩባኛ የድምፅ ቃና ቋንቋ (Tonal Language) ነው። ይህ ማለት የአንድ ቃል የድምፅ ከፍታና ዝቅታ (Pitch) የቃሉን ትርጉም ሙሉ በሙሉ ይለውጠዋል። በዮሩባኛ ሦስት ዋና ዋና የድምፅ ቃናዎች አሉ፤ እነሱም፦ ከፍተኛ (High - ́)፣ መካከለኛ (Mid - ምልክት የሌለው) እና ዝቅተኛ (Low - ̀) ናቸው ለምሳሌ "oko" የሚለው ቃል በተለያዩ ቃናዎች ሲነበብ የሚከተሉትን የተለያዩ ትርጉሞች ይሰጣል፦
- Oko (መካከለኛ-መካከለኛ ቃና)፦ እርሻ
- Ọkọ (ዝቅተኛ-ዝቅተኛ ቃና)፦ ባል ወይም መኪና/መርከብ
- Òkò (ዝቅተኛ-ዝቅተኛ ቃና በሌላ የድምፅ አወጣጥ)፦ ድንጋይ
ተርጓሚው ከአማርኛ ጽሑፍ ተነሥቶ ወደ ዮሩባኛ ሲተረጉም እነዚህን የቃና ምልክቶች (Tone Marks) በትክክል መጠቀም አለበት። በአማርኛ ውስጥ የቃላት መለዋወጥ በጉሮሮ ድምፆችና በሳድስ/ግዕዝ ድምፅ ልዩነት ቢወሰንም፣ እንደ ዮሩባኛ ያለ የቃና መዋቅር የለውም። ስለዚህ የዮሩባኛን ቃናዎች በትክክል አለማስቀመጥ ትርጉሙን ሙሉ በሙሉ ወደ ሌላ አቅጣጫ ሊወስደው ይችላል። ተርጓሚው የዮሩባኛን የቃና ሥርዓት ጠንቅቆ ማወቅና በአማርኛ ጽሑፉ ውስጥ ያለውን ስሜት (ለምሳሌ ጥያቄ፣ ሐዘን፣ ደስታ) በዮሩባኛ የቃና አወጣጥና አወቃቀር መግለጽ ይጠበቅበታል።
የቃላት አወቃቀር እና የአነጋገር ዘይቤ ልዩነቶች
ከአማርኛ ወደ ዮሩባኛ በሚተረጎምበት ወቅት ሌላው ትኩረት የሚሻው ጉዳይ የጊዜ አገላለጽ (Tense and Aspect) ነው። በአማርኛ ውስጥ ኃላፊ፣ የአሁን እና የወደፊት ጊዜያት በግሥ ቅጥያዎች አማካኝነት በግልጽ ይለያሉ። በዮሩባኛ ግን ጊዜ የሚገለጠው በዋናነት በረዳት ቃላት (Tense Markers) አማካኝነት ነው። ለምሳሌ ዮሩባኛ ውስጥ «ti» የሚለው ቃል ድርጊቱ መጠናቀቁን (Perfective Aspect) ለማሳየት የሚያገለግል ሲሆን፣ «ń» ደግሞ ድርጊቱ አሁን እየተከናወነ መሆኑን (Continuous Aspect) ያሳያል።
ተርጓሚው የአማርኛውን ግሥ ጊዜና ሁኔታ በሚገባ ተረድቶ ወደ ዮሩባኛ ተገቢውን ረዳት ቃል መምረጥ መቻል አለበት። አለበለዚያ የድርጊቱ መቼትና ሁኔታ ሊዛባ ይችላል። በተጨማሪም በአማርኛ ውስጥ ሰፊ አጠቃቀም ያላቸው የመስተዋድድ አጠቃቀሞች (ለምሳሌ፦ በ-፣ ከ-፣ ወደ-፣ ስለ-) በዮሩባኛ ውስጥ ከግሥ ጋር ተቀናጅተው ወይም በልዩ ረዳት ቃላት ይወከላሉ።
የባህልና የማህበረሰብ ዐውደ-ጽሑፍ ትየባ
ትርጉም የቃላት ቀጥተኛ ቅጂ ሳይሆን የባህል ግንኙነት ነው። በሁለቱም ማህበረሰቦች ዘንድ ለክብርና ለማህበራዊ ግንኙነት የሚሰጠው ቦታ ትልቅ ነው። በአማርኛ ውስጥ ሰዎችን በክብር ለመጥራት «እርስዎ» ወይም «አንቱ» የምንጠቀም ሲሆን፣ በዮሩባኛም ተመሳሳይ የሆነ የክብር አጠራር ሥርዓት አለ። በዮሩባኛ ለአንድ ትልቅ ሰው ወይም በዕድሜ ለሚበልጥ ሰው «እርስዎ» ለማለት «Ẹ» ወይም «Wọn» የሚሉትን ተውላጠ-ስሞች እንጠቀማለን፤ ለእኩያ ወይም ከራስ በታች ለሆኑ ደግሞ «O» እንጠቀማለን።
ሆኖም በባህላዊ መግለጫዎች፣ በምሳሌያዊ አባባሎች እና በሀይማኖታዊ ፅንሰ-ሀሳቦች ላይ ሰፊ ልዩነቶች አሉ። ኢትዮጵያ ውስጥ ያሉ የክርስትና እና እስልምና ባህላዊ ተፅዕኖዎች በአማርኛ ዘይቤያዊ አባባሎች ውስጥ በስፋት ይንጸባረቃሉ። በሌላ በኩል በዮሩባ ማህበረሰብ ዘንድ ባህላዊ እምነቶች (እንደ ኢፋ - Ifá) እና በኋላ የመጡት እስልምና እና ክርስትና የቋንቋውን ፈሊጦች ቀርጸውታል።
ስለዚህ ከአማርኛ ምሳሌያዊ አባባሎችን ወደ ዮሩባኛ ሲተረጉሙ ቀጥተኛ ትርጉምን ከመጠቀም ይልቅ፣ በዮሩባኛ ውስጥ ተመጣጣኝ የሆነ ባህላዊ ፈሊጥ መፈለግ ይመረጣል። ለምሳሌ፣ «እግዚአብሔር ይመስገን» የሚለውን የአማርኛ ምስጋና በዮሩባኛ «Olórun shẹ́» (አምላክ አመሰገነ) ወይም «Adúpẹ́ lọ́wọ́ Ọlọ́run» (ለአምላክ ምስጋና ይሁን) በማለት መተርጎም ይቻላል። ነገር ግን በአማርኛ ውስጥ ያሉ እንደ «እድር»፣ «እቁብ»፣ «ሰንበቴ» ያሉ ማህበራዊ ተቋማትን በቀጥታ ወደ ዮሩባኛ መተርጎም አስቸጋሪ ነው። ለነዚህ ቃላት ተመጣጣኝ የዮሩባ ማህበራዊ ተቋማትን (ለምሳሌ እቁብን ለመግለጽ «Ajo» የተሰኘውን የቁጠባ ሥርዓት መጠቀም) መፈለግ ወይም ቃላቱን በዮሩባኛ ፊደላት ጽፎ ማብራሪያ መስጠት ያስፈልጋል።
ውጤታማ ከአማርኛ ወደ ዮሩባኛ የመተርጎም ስልቶች
ለተሳካ የትርጉም ሥራ የሚከተሉትን ስልታዊ አካሄዶች መከተል ይመከራል፦
- የዐውደ-ጽሑፍ ትንተና (Contextual Analysis)፦ ከትርጉም ሥራው በፊት የአማርኛውን ጽሑፍ ሙሉ ዓላማ፣ ተደራሽ ታዳሚ እና ዘይቤ በሚገባ መረዳት ያስፈልጋል።
- ተመጣጣኝ ፈሊጦችን መፈለግ (Finding Equivalent Idioms)፦ የአማርኛ ፈሊጣዊ አባባሎችን በቀጥታ ቃል በቃል ከመተርጎም ይልቅ፣ ተመሳሳይ መልዕክትና ስሜት የሚያስተላልፉ የዮሩባኛ አባባሎችን መጠቀም።
- የባለሙያ መዝገበ-ቃላት መጠቀም (Use of Specialized Glossaries)፦ ለህክምና, ለህግ፣ ወይም ለቴክኖሎጂ ትርጉሞች አስቀድሞ በሁለቱ ቋንቋዎች የተረጋገጡ የቃላት መፍቻዎችን ማዘጋጀት።
- ማረም እና ድጋሚ ንባብ (Proofreading and Editing)፦ የተተረጎመውን የዮሩባኛ ጽሑፍ ዮሩባኛ የአፍ መፍቻ ቋንቋው ለሆነ ባለሙያ (Native Speaker) በመስጠት የድምፅ ቃና ምልክቶችና የዓረፍተ-ነገር ፍሰቱ ትክክል መሆኑን ማረጋገጥ።
የትርጉም ጥራት መመዘኛዎች
የትርጉም ጥራትን ለማረጋገጥ መከተል የሚገባቸው ዋና ዋና መስፈርቶች አሉ። የመጀመሪያው የታማኝነት (Fidelity) መስፈርት ሲሆን፣ ይህም ምንጩ ጽሑፍ (አማርኛ) ያስተላለፈውን መልዕክት ሳያዛቡና ሳይቀንሱ ወደ መድረሻው ቋንቋ (ዮሩባኛ) ማድረስን ይመለከታል። ሁለተኛው ግን ደግሞ የቋንቋው ተፈጥሯዊ ፍሰት (Fluency) ነው። አንድ የዮሩባኛ ተናጋሪ የተተረጎመውን ጽሑፍ ሲያነብ፣ ጽሑፉ የተተረጎመ ሳይሆን በራሱ በዮሩባኛ የተጻፈ ያህል ተፈጥሯዊና ሰዋሰዋዊ ፍሰቱ የተስተካከለ መሆን አለበት። ይህንን ለማሳካት ተርጓሚው የሁለቱንም ቋንቋዎች ዘይቤያዊ አጠቃቀም ጠንቅቆ ማወቅ ይኖርበታል።
ማጠቃለያ እና የትርጉም ቴክኖሎጂ ሚና
በአሁኑ ጊዜ የትርጉም ቴክኖሎጂዎች እና የማሽን ትምህርት (Machine Translation) እያደጉ ቢመጡም፣ ለአማርኛ እና ለዮሩባኛ ያላቸው ድጋፍ ገና ዝቅተኛ ነው። ሁለቱም ቋንቋዎች አነስተኛ ግብዓት ካላቸው ቋንቋዎች (Low-resource Languages) ተርታ የሚመደቡ በመሆናቸው፣ የጉግል ትርጉም (Google Translate) ወይም ሌሎች አርቴፊሻል ኢንተለጀንስ መተግበሪያዎች የሚሰጡት ውጤት ብዙ ስህተቶች ሊኖሩት ይችላል። በመሆኑም የሰው ተርጓሚዎች ሚና እና የባህል ግንዛቤ ለአስተማማኝና ጥራት ላለው ትርጉም እጅግ ወሳኝ ነው። ከአማርኛ ወደ ዮሩባኛ መተርጎም ሰፊ ትዕግሥትንና ቀጣይነት ያለው ምርምርን የሚጠይቅ ቢሆንም፣ የአፍሪካን ሕዝቦች ትስስር ለማጠናከርና የጋራ ዕውቀትን ለማጋራት የማይተካ ጠቀሜታ አለው።