Кыргыз жана түрк тилдери жалпы түрк тилдеринин үй-бүлөсүнө таандык болуп, тарыхый, маданий жана структуралык жактан бири-бирине абдан жакын. Кыргыз тили түрк тилдеринин кыпчак тобуна кирсе, түрк тили огуз тобуна таандык. Бул эки тилдин ортосундагы жакындык котормо процессин бир караганда жеңил сезилдиргени менен, иш жүзүндө котормочудан терең лингвистикалык билимди, стилистикалык сезимталдыкты жана маданий контекстти түшүнүүнү талап кылган көптөгөн назик өзгөчөлүктөргө ээ.
Грамматикалык түзүлүштүн окшоштуктары жана айырмачылыктары
Эки тил тең агглютинативдүү (куранды) тилдерге кирет. Бул сөздөрдүн уңгусуна мүчөлөр ырааттуу түрдө жалганып, жаңы маанилерди же грамматикалык формаларды түзөт дегенди билдирет. Ошондой эле сүйлөмдөгү сөз тартиби негизинен бирдей: ээ, айкындооч мүчөлөр жана сүйлөмдүн аягында кабар түшүндүргөн баяндооч келет (SOV - Subject-Object-Verb структурасы). Бирок бул окшоштуктардын артында төмөнкүдөй олуттуу грамматикалык айырмачылыктар жатат:
- Жөндөмө мүчөлөрүнүн колдонулушу: Кыргыз тилинде 6 жөндөмө бар, түрк тилинде да ошондой. Бирок алардын берген мааниси жана айрым этиштердин башкаруу жөндөмдүүлүгү айырмаланат. Мисалы, кыргыз тилиндеги барыш жөндөмөсү (-га/-ге) менен түрк тилиндеги барыш жөндөмөсү (yönelme durumu: -a/-e) көп учурда дал келгени менен, кээ бир учурларда кыргызча табыш жөндөмөсүн талап кылган этиштер түркчө барыш жөндөмөсүн талап кылат.
- Мажбурлоо жана мамиле категориялары: Кыргыз тилиндеги этиштин мамилелери (мисалы, өзүк, өзгөчө кош мамилелер) түрк тилинде бир аз башкача мүчөлөр менен уюшулат. Бул котормо учурунда этиштин маанисин так берүүдө этияттыкты талап кылат.
- Сын атоочтордун жана тактоочтордун синтаксистик ролу: Сүйлөм курууда түрк тили аналитикалык курулуштарга жана кошумча жардамчы этиштерге көбүрөөк таянат, ал эми кыргыз тили чакчыл жана сын атоочтук формаларды жигердүү колдонот.
Лексикалык өзгөчөлүктөр жана "Жалган достор" (Yalancı Eş Değerler)
Кыргыз жана түрк тилдериндеги эң чоң тузактардын бири — бул сырткы көрүнүшү же айтылышы окшош, бирок мааниси таптакыр башкача болгон сөздөр. Котормо илиминде бул кубулуш "котормочунун жалган достору" деп аталат. Төмөндө буга бир нече мисал келтирилген:
- Бут (Кыргызча) - But (Tükçe): Кыргыз тилинде "бут" адамдын же жаныбардын бутун (foot/leg) билдирсе, түрк тилиндеги "but" сөзү эттин өзгөчө бир бөлүгүн, тактап айтканда, сан этти (thigh) гана билдирет. Адамдын буту түрк тилинде "bacak" же "ayak" деп аталат.
- Дары (Кыргызча) - Darı (Түркчө): Кыргызча бул сөз ооруга каршы колдонулган каражатты (medicine) билдирсе, түркчө "darı" сөзү дан өсүмдүгүн — тарууну (millet) билдирет. Ал эми дары түрк тилинде "ilaç" болот.
- Жаман (Кыргызча) - Yaman (Түркчө): Кыргыз тилинде бул терс маанидеги сөз (bad) болуп саналат. Түрк тилинде "yaman" сөзү кээде терс мааниде колдонулганы менен, көбүнчө "абдан күчтүү", "акылдуу", "баатыр", "ажайып" деген оң же суктануу маанисинде колдонулат.
- Аяк (Кыргызча) - Ayak (Түркчө): Кыргыз тилинде бул сөз адамдын бутун да, ошондой эле идиш-аякты да түшүндүрүшү мүмкүн. Түрк тилинде "ayak" бир гана адамдын же малдын бутун (foot) билдирет.
Мындан тышкары, кыргыз тилине орус тили аркылуу кирген эл аралык терминдер абдан көп. Ал эми түрк тилинде бул терминдердин көбү француз же англис тилдеринен кабыл алынган, же болбосо Түрк тил коому (TDK) тарабынан жасалган таза түрк сөздөрү менен алмаштырылган. Мисалы: "конституция" кыргызча жигердүү колдонулса, түрк тилинде ал "anayasa" деп которулат; "информация" же "маалымат" түркчө "bilgi" же "haber" болуп берилет.
Стилистикалык жана Маданий Адаптация
Котормо сөзмө-сөз гана эмес, маданий коддорду эске алуу менен жүргүзүлүшү керек. Түрк коому узак убакыт бою Жер ортолук деңизинин маданияты жана ислам цивилизациясынын батыш бутагы менен тыгыз байланышта болгондуктан, алардын тилинде сылыктыктын, расмийликтин өзгөчө формулалары өнүккөн. Кыргыз тили болсо көчмөн турмуштун таасирин, эркиндикти жана түз айтууну көбүрөөк сактап калган.
Маселен, түрк тилиндеги сүйлөшүүлөрдө "Efendim" (кожоюнум/урматтуу мырзам), "Kolay gelsin" (ишиңиз ийгиликтүү болсун), "Sıhhatler olsun" (ден соолук каалайм - чач алтыргандан же жуунгандан кийин) сыяктуу күнүмдүк маданий клишелер өтө көп кездешет. Буларды кыргыз тилине түз которуу одоно угулат. Ошондуктан, котормочу контекстке карап, маанилик эквиваленттерди табышы керек.
Кыргыз Тилинен Түрк Тилине Ийгиликтүү Которуунун Негизги Эрежелери
Котормонун сапатын жогорулатуу жана каталарды болтурбоо үчүн адистер төмөнкү кеңештерди сунушташат:
- Маанилик бүтүндүктү сактоо: Тилдердин түзүлүшү окшош болгону менен, сөзмө-сөз которуудан качыңыз. Сүйлөмдүн жалпы маанисин окуп, аны түрк тилинин табигый сүйлөм куруу мыйзамдарына ылайыктап кайра куруңуз.
- Эки тилдин синонимдик корун терең өздөштүрүү: Бир эле сөздүн кыргыз тилинде бир нече синоними болсо, түрк тилинде да анын ар кандай стилистикалык боёктогу варианттары бар. Сөздүн контекстке туура келишин текшериңиз.
- Заманбап түрк тилинин нормаларын колдонуу: Түрк тилинде акыркы он жылдыктарда жаңы терминдер жана сөз айкаштары жигердүү киргизилди. Эскирген сөздөрдү эмес, заманбап адабий тилде кабыл алынган терминдерди колдонуңуз.
- Кесиптик куралдарды жана сөздүктөрдү колдонуу: Эки тилдүү кадимки сөздүктөр менен гана чектелбестен, түрк тилинин түшүндүрмө сөздүктөрүн (мисалы, TDK Güncel Türkçe Sözlük) жана синонимдер сөздүктөрүн колдонуңуз. Бул сөздүн маанисин тереңирээк түшүнүүгө көмөктөшөт.
- Редакциялоо жана текшерүү: Котормо даяр болгондон кийин, аны түрк тилдүү адис (редактор же локализатор) тарабынан окутуп алуу сунушталат. Бул тексттин жасалма эмес, табигый жана түшүнүктүү болушун камсыз кылат.
Кыргыз тилинен түрк тилине которуу — бул жөн гана сөздөрдү алмаштыруу эмес, эки бир тууган элдин ортосундагы маданий көпүрөнү куруу болуп саналат. Тилдик окшоштуктарды туура пайдалануу жана айырмачылыктарды кылдат эсепке алуу менен гана жогорку деңгээлдеги, окурмандардын жүрөгүнө жете турган сапаттуу котормолорду жаратууга болот.