Олон улсын харилцаа, худалдаа, соёлын солилцоо өргөжин тэлэхийн хэрээр Төв Азийн бүс нутгийн хэлнүүд хоорондын орчуулгын хэрэгцээ шаардлага хурдацтай өсөж байна. Үүний дотор монгол хэлнээс хиргис (кыргыз) хэл рүү хөрвүүлэх үйл явц нь зөвхөн үг солих төдий ажил биш бөгөөд хоёр ард түмний түүх, соёл, сэтгэлгээний онцлогийг гүн гүнзгий ойлгохыг шаарддаг нарийн мэргэжлийн салбар юм. Монгол болон хиргис хэл нь дүрмийн ерөнхий зүй тогтол, бүтцийн хувьд төсөөтэй талууд олонтой боловч үгийн сан, соёлын нөлөө болон хэлний хөгжлийн явцад үүссэн өвөрмөц ялгаанууд нь орчуулагчаас өндөр ур чадвар шаарддаг. Энэхүү нийтлэлээр бид орчуулгын үйл явцад тохиолддог гол нюансууд болон чанартай орчуулга хийхэд туслах зөвлөмжүүдийг дэлгэрэнгүй авч үзэх болно.
1. Хэлний язгуур ба бүтцийн төсөөтэй талууд
Хэл шинжлэлийн ухаанд монгол болон хиргис хэлийг уламжлалт онолоор Алтай язгуурын хэлний гэр бүлд багтаадаг бөгөөд энэ нь хоёр хэлэнд бүтцийн хувьд маш олон ижил төсөөтэй шинж чанарыг бүрдүүлсэн байдаг. Энэхүү түүхэн болон бүтцийн уялдаа холбоо нь орчуулгын явцад дараах давуу талуудыг олгодог:
- Залгамал шинж чанар (Agglutination): Хоёр хэл хоёулаа залгамал шинжтэй бөгөөд язгуур үгэн дээр дагавар, нөхцөлүүдийг дараалуулан залгах замаар шинэ утга санаа, дүрмийн хэлбэрийг бүтээдэг. Энэ нь орчуулгын явцад өгүүлбэрийн логик холбоосыг зөв тодорхойлоход тусалдаг бөгөөд нэг хэлнээс нөгөө хэл рүү дүрмийн бүтцийг дүйцүүлэн хөрвүүлэхэд хялбар болгодог.
- Өгүүлбэрийн үндсэн бүтэц: Монгол болон хиргис хэлэнд өгүүлбэрийн үндсэн бүтэц нь "Эзэн бие - Тусагдахуун - Үйл үг" (SOV буюу Subject-Object-Verb) гэсэн дараалалтай байдаг. Энэ нь англи эсвэл орос хэл шиг "Эзэн бие - Үйл үг - Тусагдахуун" (SVO) бүтэцтэй хэлнүүдээс орчуулахтай харьцуулахад өгүүлбэрийн бүтцийг эвдэхгүйгээр шууд хөрвүүлэх боломжийг олгодог давуу талтай юм.
- Эгшиг зохицох хууль (Vowel Harmony): Хоёр хэлний авиа зүйн тогтолцоонд эгшиг зохицох хууль үйлчилдэг бөгөөд үгийн үндсэнд орсон эгшгээс хамаарч дагавар нөхцөлийн эгшиг хувьсан өөрчлөгддөг. Энэ нь үгийн зөв бичих дүрэм болон дуудлагын зохицлыг хадгалахад чухал үүрэг гүйцэтгэдэг.
2. Кирилл бичгийн тогтолцоо ба авиа зүйн ялгаа
Өнөөдөр Монгол улс болон Хиргис улс хоёулаа албан ёсны бичиг хэрэгтээ кирилл цагаан толгойг ашиглаж байна. Энэ нь гаднаас нь харахад үгсийг унших, галиглахад хялбар мэт сэтгэгдэл төрүүлж болох ч авиа зүй болон үсгийн дүрмийн хувьд нарийн ялгаатай. Хиргис хэлний кирилл цагаан толгойд "Ө, Ү, Ң" гэсэн өвөрмөц гурван үсэг байдаг бол монгол хэлэнд "Ө, Ү" үсэг ижил хэрэглэгддэг ч "Ң" (хэлний угны н авиа) үсэг байдаггүй. Мөн хиргис хэлний үгсийн сан дахь зарим үсгийн дуудлага монгол хэлнээс ялгаатай байдаг тул нэр томьёо, хүний нэр, газар орны нэрийг хөрвүүлэхдээ галиглах дүрмийг чанд баримтлах шаардлагатай болдог.
3. Монгол ба Хиргис хэлний ялгаатай талууд ба орчуулгын сорилтууд
Хэдийгээр бүтцийн хувьд ижил төсөөтэй боловч хиргис хэл нь Түрэг бүлгийн хэлэнд, монгол хэл нь Монгол бүлгийн хэлэнд хамаардаг тул үгийн сан болон дүрмийн нарийн хэрэглээний хувьд томоохон ялгаанууд бий. Орчуулагчийн анхаарах ёстой гол сорилтуудыг дурдвал:
Үгийн сангийн ялгаа ба шашны нөлөө
Хиргис хэлний үгийн санд исламын шашин болон түүхэн харилцааны нөлөөгөөр араб, перс гаралтай үгс маш их байдаг. Харин монгол хэлэнд буддын шашин болон түүхэн харилцааны улмаас санскрит, төвөд болон хятад гаралтай үгс олноор нэвтэрсэн байдаг. Жишээлбэл, хууль эрх зүй, шашин, гүн ухааны нэр томьёог монгол хэлнээс хиргис хэл рүү орчуулахад монгол хэлний уламжлалт үгсийг шууд утгаар нь хөрвүүлэх боломжгүй бөгөөд хиргис хэлний соёлын хүрээнд хэрэглэгддэг исламын уламжлалт болон перс гаралтай нэр томьёог сонгох шаардлага тулгардаг. Энэ нь орчуулагчоас зөвхөн хэлний мэдлэг төдийгүй шашин, түүх, соёлын өргөн мэдлэг шаарддаг ажил юм.
Тийн ялгал болон үйл үгийн хувил
Хэдийгээр хоёр хэл хоёулаа тийн ялгалын системтэй боловч тийн ялгалуудын тоо болон тэдгээрийн илэрхийлэх утга санаа үл ялиг зөрүүтэй. Хиргис хэлэнд зургаан үндсэн тийн ялгал байдаг бол монгол хэлэнд найман тийн ялгал бий. Түүнчлэн, үйл үгийн цаг, байдлыг илэрхийлэх нөхцөлүүд нь утгын нарийн ялгаа үүсгэдэг. Жишээлбэл, монгол хэлний үйл үгийн төгсгөлүүд нь тухайн үйлийг хийж буй хүний субъектив хандлагыг түлхүү илэрхийлдэг бол хиргис хэлэнд үйл явдал бодитоор болсон эсэхийг батлах дүрмийн хэлбэрүүд илүү нарийвчлалтай байдаг тул орчуулагч өгүүлбэрийн хам сэдэв (context)-ийг маш сайн мэдэрч орчуулах шаардлагатай.
Соёлын нутагшуулалт ба хэвшмэл хэллэг
Монгол, хиргис ард түмэн хоёулаа нүүдэлчин соёл иргэншилтэй тул мал аж ахуй, байгаль дэлхий, нүүдэлчин ахуйтай холбоотой ижил төсөөтэй зүйр цэцэн үг, хэвшмэл хэллэгүүд олон байдаг. Гэвч тэдгээрийн хэрэглээний орчин, илэрхийлэх гүн утга нь цаг хугацааны явцад өөр өөрөөр хөгжсөн байж болно. Жишээлбэл, таван хошуу малтай холбоотой зүйр үгсийг орчуулахад хиргис хэлэнд яг адил утгатай боловч өөр амьтны нэр орсон зүйр үг байх магадлалтай. Соёлын нутагшуулалтыг буруу хийснээр орчуулгын эх бэлтгэл нь уншигчид харь хөндий, ойлгомжгүй санагдах эрсдэлтэй байдаг.
4. Чанартай орчуулга хийхэд туслах практик зөвлөмжүүд
Монгол хэлнээс хиргис хэл рүү утга төгөлдөр, уран яруу хөрвүүлэг хийхийн тулд дараах зарчмуудыг баримтлах нь зүйтэй:
- Хам сэдвиг (Context) гүнзгий судлах: Үгийг үгчлэн орчуулахаас зайлсхий. Өгүүлбэрийн ерөнхий санаа, зохиогчийн илэрхийлэх гэсэн далд утгыг олж мэдсэний үндсэн дээр хиргис хэлний найруулгын зүй тогтолд нийцүүлэн хөрвүүлэх хэрэгтэй. Контекст алдагдвал бүхэл бүтэн бичвэрийн утга буруу болох аюултай.
- Нэр томьёоны тохирлыг анхаарах: Орчин үеийн шинжлэх ухаан, технологи, эдийн засгийн нэр томьёог орчуулахдаа олон улсын стандартад нийцсэн, хиргис хэлэнд хэвшин тогтсон үг хэрэглээг ашиглах нь чухал. Энэ нь орчуулгын бичвэрийг илүү мэргэжлийн түвшинд харагдуулж, уншигчдад шууд ойлгогдох боломжийг олгодог.
- Соёлын өвөрмөц хэллэгийг нутагшуулах: Монгол хэлний зүйр үг, хэлцийг хиргис хэл рүү хөрвүүлэхдээ утга дүйнэцэхүйц хиргис зүйр үгийг хайж олох нь хамгийн зөв шийдэл юм. Хэрэв шууд дүйцэх үг байхгүй бол тайлбарласан орчуулгын аргыг хэрэглэж болно.
- Эх хэлний найруулгыг хадгалах: Хиргис хэлрээр уншиж буй хүнд тухайн бичвэр нь орчуулгынх биш, анхнаасаа хиргис хэлээр бичигдсэн мэт сэтгэгдэл төрүүлэхүйц чөлөөт, уран найруулгатай байхад анхаарна уу. Энэ нь орчуулгын чанарыг илтгэх хамгийн том үзүүлэлт юм.
- Орчуулгын туслах хэрэгслүүдийг оновчтой ашиглах: Орчин үеийн CAT (Computer-Assisted Translation) болон цахим толь бичгүүдийг ашиглах нь ажлын бүтээмгийг нэмэгдүүлдэг боловч эцсийн хяналтыг мэргэжлийн орчуулагч хүн гардан хийх нь найдвартай чанарыг баталгаажуулна.
5. Дүгнэлт: Төв Азийн хэлний гүүр болох нь
Монгол хэлнээс хиргис хэл рүү орчуулах нь хоёр улсын найрамдалт харилцаа, эдийн засаг, соёлын хамтын ажиллагааг бэхжүүлэхэд үнэлж баршгүй хувь нэмэр олгодог. Хэл шинжлэлийн нарийн зүй тогтлыг ойлгож, соёлын контекстыг зөв мэдэрч хийсэн орчуулга нь уншигчдад үнэ цэнтэй мэдээллийг зөв тодорхой хүргэх гол түлхүүр юм. Мэргэжлийн орчуулагчид тасралтгүй суралцаж, хоёр хэлний хөгжлийн чиг хандлагыг ажиглаж байх нь чанарын өндөр түвшинд хүрэх цорын ганц зам билээ. Энэхүү арга зүйг зөв эзэмшсэнээр хоёр орны хамтын ажиллагааны гүүр болох мэргэжлийн орчуулгууд улам олноор төрөх болно.