၁။ ဘာသာစကား မိသားစုနှင့် ယဉ်ကျေးမှု နောက်ခံသမိုင်းကြောင်း
ကမ္ဘာပေါ်တွင် အသုံးပြုလျက်ရှိသော ဘာသာစကား အသီးသီးသည် မိမိတို့၏ ကိုယ်ပိုင်သမိုင်းကြောင်း၊ ယဉ်ကျေးမှုနှင့် သဒ္ဒါတည်ဆောက်ပုံများဖြင့် တည်ရှိနေကြသည်။ ယင်းတို့အနက် တရုတ်-တိဗက် (Sino-Tibetan) ဘာသာစကား မိသားစုဝင် ဖြစ်သော ဗမာဘာသာစကား (Burmese) နှင့် ဘန်တူ (Bantu) ဘာသာစကား မိသားစုဝင် ဖြစ်သော ချီချီဝါ (Chichewa) သို့မဟုတ် ချီညန်ဂျာ (Chinyanja) ဘာသာစကားတို့သည် တစ်ခုနှင့်တစ်ခု အလွန်ကွာခြားလှသော ဘာသာစကားများ ဖြစ်ကြသည်။ ဗမာဘာသာစကားသည် မြန်မာနိုင်ငံ၏ ရုံးသုံးဘာသာစကား ဖြစ်ပြီး သံစဉ်ပါဝင်သော ဘာသာစကား (Tonal Language) တစ်ခု ဖြစ်သည်။ တစ်ဖက်တွင်မူ ချီချီဝါသည် မာလဝီနိုင်ငံ၏ ရုံးသုံးဘာသာစကား ဖြစ်သကဲ့သို့ ဇမ်ဘီယာ၊ မိုဇမ်ဘစ်နှင့် ဇင်ဘာဘွေနိုင်ငံတို့တွင်လည်း ကျယ်ပြန့်စွာ ပြောဆိုအသုံးပြုကြသော ဘာသာစကား ဖြစ်သည်။ ဤကဲ့သို့ လုံးဝမတူညီသော ဘာသာစကားနှစ်ခုအကြား ပြန်ဆိုခြင်းသည် ရိုးရှင်းသော ဘာသာပြန်လုပ်ငန်းတစ်ခု မဟုတ်ဘဲ နက်ရှိုင်းသော ဘာသာစကားဗေဒဆိုင်ရာ အသိပညာနှင့် ယဉ်ကျေးမှုချင်း ချိတ်ဆက်မှု လိုအပ်ပါသည်။
၂။ ဝါကျတည်ဆောက်ပုံဆိုင်ရာ ခြားနားချက်များနှင့် ဘာသာပြန်ဆိုခြင်းဗျူဟာ
ဗမာဘာသာစကားမှ ချီချီဝါဘာသာစကားသို့ ပြန်ဆိုရာတွင် ဘာသာပြန်သူများ အဓိကရင်ဆိုင်ရသည့် စိန်ခေါ်မှုမှာ ဝါကျ၏ စကားလုံး အစီအစဉ် (Word Order) ကွဲပြားခြားနားမှု ဖြစ်သည်။ ဗမာဘာသာစကားသည် ကတ္တား-ကံ-ကြိယာ (Subject-Object-Verb - SOV) စနစ်ကို အသုံးပြုသည်။ ဆိုလိုသည်မှာ ကိစ္စရပ်တစ်ခုတွင် အရေးကြီးဆုံးဖြစ်သော လုပ်ဆောင်ချက် သို့မဟုတ် ကြိယာသည် ဝါကျ၏ နောက်ဆုံးတွင်သာ ရှိနေတတ်သည်။ ဥပမာအားဖြင့် "သူမသည် စာအုပ်ကို ဖတ်သည်" ဟူသော ဝါကျတွင် "ဖတ်သည်" ဟူသော ကြိယာသည် အဆုံးတွင် ရှိသည်။ သို့သော် ချီချီဝါဘာသာစကားသည် အင်္ဂလိပ်ဘာသာစကားကဲ့သို့ပင် ကတ္တား-ကြိယာ-ကံ (Subject-Verb-Object - SVO) စနစ်ကို တင်းကျပ်စွာ အသုံးပြုသည်။ ၎င်းကို "Iye awerenga buku" (သူမ ဖတ်သည် စာအုပ်) ဟု ပြန်ဆိုရသည်။ ဘာသာပြန်သူသည် ဗမာဝါကျရှည်ကြီးများကို ပြန်ဆိုသည့်အခါ ကြိယာကို ဦးစွာ ရှာဖွေပြီး ချီချီဝါဝါကျ၏ ကတ္တားနောက်တွင် ချက်ချင်း နေရာချထားရန် လိုအပ်သည်။ ဤပြောင်းလဲမှုကို စနစ်တကျ မလုပ်ဆောင်ပါက ဖတ်ရခက်ခဲပြီး အဓိပ္ပာယ် ရှုပ်ထွေးသော ဝါကျများ ဖြစ်ပေါ်လာမည် ဖြစ်သည်။
၃။ နာမ်အုပ်စုစနစ် (Noun Classes) နှင့် သဒ္ဒါသဘောတူညီမှု (Grammatical Agreement)
ချီချီဝါဘာသာစကား၏ အထူးခြားဆုံးနှင့် အရှုပ်ထွေးဆုံးသော သဒ္ဒါလက္ခဏာမှာ နာမ်အုပ်စုစနစ် (Noun Class System) ဖြစ်သည်။ ချီချီဝါတွင် နာမ်များကို အုပ်စု (၁၈) ခုအထိ ခွဲခြားထားပြီး အုပ်စုတစ်ခုစီတွင် ကိုယ်ပိုင် အနည်းကိန်းနှင့် အများကိန်း ရှေ့ဆက် (Prefixes) များ ရှိကြသည်။ ဥပမာအားဖြင့် လူနှင့်ဆိုင်သော နာမ်များသည် "Mu-/A-" အုပ်စုတွင် ပါဝင်ပြီး (ဥပမာ- munthu ဆိုသည်မှာ လူတစ်ယောက်၊ anthu ဆိုသည်မှာ လူများ)၊ သစ်ပင် သို့မဟုတ် သဘာဝအရာဝတ္ထုများသည် "M-/Mi-" အုပ်စုတွင် ပါဝင်သည်။ ဗမာဘာသာစကားတွင် နာမ်များကို ခွဲခြားရန်အတွက် သီးခြားသင်္ချာပစ္စည်းများ သို့မဟုတ် ပစ္စည်းအမျိုးအမည်ပြ စကားလုံးများ (ဥပမာ- အိမ်တစ်လုံး၊ ခွေးတစ်ကောင်၊ လူတစ်ယောက်) ကိုသာ အသုံးပြုသော်လည်း ချီချီဝါတွင် နာမ်အုပ်စုသည် ဝါကျတစ်ခုလုံးရှိ နာမဝိသေသနများ၊ ကြိယာများနှင့် ညွှန်ပြချက် စကားလုံးများအားလုံးကို မိမိနှင့် သဟဇာတဖြစ်အောင် လိုက်လံပြောင်းလဲစေသည်။ ဥပမာ- "လူကောင်း" ဟု ပြောလိုလျှင် "munthu wabwino" ဖြစ်ပြီး "လူကောင်းများ" ဟု ပြောလိုလျှင် "anthu abwino" ဖြစ်သွားသည်။ ဤသဒ္ဒါသဘောတူညီမှုစနစ် (Concordial Agreement) ကို တိကျစွာ မလိုက်နာပါက ချီချီဝါဘာသာစကား၏ သဒ္ဒါစည်းမျဉ်းကို ပြင်းထန်စွာ ချိုးဖောက်ရာ ရောက်ပါသည်။
၄။ စကားလုံးတွဲစပ်မှုဆိုင်ရာ ရှုပ်ထွေးမှုများ (Agglutination in Verbs)
ချီချီဝါဘာသာစကားသည် ကပ်စပ်ဘာသာစကား (Agglutinative Language) ဖြစ်သဖြင့် ကြိယာတစ်ခုတည်းတွင် အချက်အလက်များစွာကို စုစည်းတည်ဆောက်ထားသည်။ ကြိယာမူရင်းစကားလုံးတစ်ခု၏ ရှေ့တွင် ကတ္တားညွှန်းကိန်း (Subject Marker)၊ ကာလညွှန်းကိန်း (Tense Marker)၊ ကံညွှန်းကိန်း (Object Marker) တို့ကို ကပ်စပ်ထားပြီး နောက်တွင်လည်း အမျိုးမျိုးသော နောက်ဆက်များ (Suffixes) ကို ထည့်သွင်းကာ ဝါကျတစ်ခုလုံးနီးပါးစာ အဓိပ္ပာယ်ကို စကားလုံးတစ်လုံးတည်းဖြင့် ဖော်ပြနိုင်သည်။ ဥပမာ- "ndidzakulemberani" ဟူသော စကားလုံးတစ်လုံးတည်းတွင် "n-" (ကျွန်တော်)၊ "-dza-" (အနာဂတ်ကာလ)၊ "-ku-" (သင့်ကို)၊ "-lemba" (ရေးသည်)၊ "-era-" (အတွက်) နှင့် "-ni" (ရိုသေစွာ ပြောဆိုခြင်း) စသည်ဖြင့် ပေါင်းစပ်ပါဝင်နေပြီး "ကျွန်တော် သင့်အတွက် စာရေးပါမည်" ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ ဗမာဘာသာစကားတွင်မူ ယင်းအချက်အလက်များကို သီးခြားစကားလုံးများနှင့် ပစ္စည်းများ (Particles) အသုံးပြု၍ ဖော်ပြသည်။ ဘာသာပြန်သူအနေဖြင့် ဗမာဘာသာစကား၏ ကာလ (Tense)၊ အနက် (Aspect) နှင့် နာမ်စားများကို ချီချီဝါ ကြိယာတည်ဆောက်ပုံအတွင်းသို့ မည်သို့ စနစ်တကျ ထည့်သွင်းရမည်ကို ကျွမ်းကျင်စွာ သိရှိထားရမည် ဖြစ်သည်။
၅။ ယဉ်ကျေးမှုဆိုင်ရာ တန်ဖိုးထားမှုများနှင့် လူမှုရေးအရ သုံးနှုန်းပုံများ
ဘာသာစကားတိုင်းတွင် ၎င်းတို့၏ ယဉ်ကျေးမှုနှင့် ဆက်နွှယ်နေသော လူမှုရေး စံနှုန်းများ ရှိကြသည်။ ဗမာယဉ်ကျေးမှုတွင် အသက်အရွယ်ကြီးရင့်သူများ၊ အဆင့်အတန်းမြင့်မားသူများကို ပြောဆိုဆက်ဆံရာ၌ အထူးသီးသန့် လေးစားမှုပြ စကားလုံးများ (ဥပမာ- ပါဘုရား၊ တင်ပါး၊ စသဖြင့်) နှင့် ရိုသေမှုပြ နာမ်စားများကို အသုံးပြုကြသည်။ ထို့အတူ ချီချီဝါယဉ်ကျေးမှုတွင်လည်း လူကြီးသူမများနှင့် ဧည့်သည်များကို ရိုသေလေးစားမှု ပြသရန်အတွက် သီးခြားသဒ္ဒါစနစ်များ ရှိသည်။ အများကိန်းစနစ် (Plural Class) ကို အနည်းကိန်းအဖြစ် အသုံးပြုခြင်းဖြင့် ရိုသေမှုကို ပြသလေ့ရှိသည်။ ဥပမာ- တစ်ဦးတည်းသော လူကြီးတစ်ယောက်ကို ရည်ညွှန်းရာ၌ပင် အများကိန်းပြ ရှေ့ဆက် "A-" သို့မဟုတ် "Atsogoledzi" (ခေါင်းဆောင်များ) စသည့် ပုံစံများဖြင့် သုံးနှုန်းသည်။ ဗမာဘာသာပြန်သူများသည် ဤကဲ့သို့သော ယဉ်ကျေးမှုဆိုင်ရာ သိမ်မွေ့မှုများကို နားလည်ပြီး ဆီလျော်အောင် ပြန်ဆိုနိုင်မှသာ ပစ်မှတ်ဘာသာစကား ဖတ်ရှုသူများအတွက် သဘာဝကျပြီး ယဉ်ကျေးပျံသင်းသော ဘာသာပြန်ချက် ဖြစ်လာမည် ဖြစ်သည်။
၆။ အောင်မြင်သော ဘာသာပြန်ဆိုမှုအတွက် လက်တွေ့ကျသော အကြံပြုချက်များ
ဗမာဘာသာစကားမှ ချီချီဝါသို့ အရည်အသွေးမြင့်မားစွာ ဘာသာပြန်ဆိုနိုင်ရန် အောက်ပါအချက်များကို အထူးဂရုပြု လိုက်နာသင့်သည်-
- အဓိပ္ပာယ်ကို အခြေခံ၍ ပြန်ဆိုပါ (Sense-for-Sense Translation): စကားလုံးချင်း တိုက်ရိုက်ပြန်ဆိုခြင်း (Word-for-Word Translation) ကို လုံးဝရှောင်ကြဉ်ပါ။ ဗမာစကားပုံများ သို့မဟုတ် သွယ်ဝိုက်သော အသုံးအနှုန်းများကို ချီချီဝါ၏ သက်ဆိုင်ရာ ဆိုလိုရင်းနှင့် ယဉ်ကျေးမှုအသုံးအနှုန်းများဖြင့် အစားထိုးပါ။
- ပတ်ဝန်းကျင်အခြေအနေကို ထည့်သွင်းစဉ်းစားပါ (Contextual Clues): ဗမာဘာသာစကားတွင် ဝါကျအများစု၌ ကတ္တား သို့မဟုတ် ကံပုဒ်များကို မြှုပ်ကွယ်ထားလေ့ရှိသည်။ ထို့ကြောင့် မူရင်းစာသား၏ ရှေ့နောက်အကြောင်းအရာကို စနစ်တကျ လေ့လာပြီး ချီချီဝါသို့ ပြန်ဆိုရာတွင် လိုအပ်သော နာမ်စားနှင့် ကတ္တားများကို အပြည့်အစုံ ဖြည့်စွက်ရေးသားပါ။
- ဒေသန္တရ ကွဲပြားမှုများကို စစ်ဆေးပါ: ချီချီဝါဘာသာစကားကို မာလဝီ၊ ဇမ်ဘီယာ စသည့် နိုင်ငံအသီးသီးတွင် အသုံးပြုကြရာ နိုင်ငံအလိုက် စာလုံးပေါင်းနှင့် အသုံးအနှုန်း အနည်းငယ် ကွဲပြားမှုရှိနိုင်သည်။ ထို့ကြောင့် ပစ်မှတ်ဖတ်ရှုသူ၏ ဒေသကို ဦးစွာ သတ်မှတ်အတည်ပြုပါ။
- ဘာသာစကားစစ်ဆေးမှု ပြုလုပ်ပါ (Proofreading): ဘာသာပြန်ဆိုပြီးနောက် ချီချီဝါ မိခင်ဘာသာစကားပြောဆိုသူ (Native Speaker) တစ်ဦးအား သဒ္ဒါစနစ်နှင့် အသုံးအနှုန်းများ သဘာဝကျမကျကို အမြဲတစေ စစ်ဆေးခိုင်းပါ။
၇။ နိဂုံးနှင့် အလားအလာများ
ဗမာဘာသာစကားနှင့် ချီချီဝါဘာသာစကားတို့သည် ပထဝီဝင်အနေအထားအရ သော်လည်းကောင်း၊ ဘာသာစကား မိသားစုအရ သော်လည်းကောင်း အလှမ်းဝေးကွာလှသော်လည်း ယနေ့ခေတ် ကမ္ဘာလုံးဆိုင်ရာ ဆက်သွယ်ရေးနှင့် ကုန်သွယ်ရေး ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်လာမှုကြောင့် ဤဘာသာစကားနှစ်ခုအကြား ပြန်ဆိုမှု လိုအပ်ချက်သည် တဖြည်းဖြည်း မြင့်တက်လာလျက်ရှိသည်။ စိန်ခေါ်မှုများစွာ ရှိသော်လည်း ဘာသာစကားနှစ်ခုလုံး၏ ထူးခြားသော သဒ္ဒါစနစ်များနှင့် ယဉ်ကျေးမှု နောက်ခံများကို စနစ်တကျ လေ့လာဆည်းပူးခြင်းဖြင့် အရည်အသွေးမြင့်မားပြီး ယုံကြည်စိတ်ချရသော ဘာသာပြန်ချက်များကို ဖန်တီးနိုင်မည်ဖြစ်ကြောင်း အကြံပြု တင်ပြအပ်ပါသည်။