Go ranola ditshegelo le mekwalo go tswa mo puong ya Setswana go ya go seShona ke tiro e e tlhokang bokgoni jo bo tseneletseng, e seng fela jwa go itse mantswe a dipuo tse ka bobedi, mme e le go tlhaloganya ka botlalo phapang ya ditsela tsa mekgwa ya botshelo, ditso, le thopego ya dipuo tseno. Dipuo tseno ka bobedi di wela ka fa tlase ga lekgotla la dipuo tsa se-Bantu (Bantu languages), mme se se thibela tharanolo ya lentswe ka lentswe mme se tlhoka gore moranodi a dirise mekgwa ya maranyane a tharanolo e e tseneletseng. Mo motlhang wa gompieno wa kgolagano ya dinaha mo Aforika e Borwa, tharanolo eno e nna e e botlhokwa thata mo dipuisanong, dipapatsong, thutong, le diporojekeng tsa loago.
Kathedi ya Dipuo tsa se-Bantu: Bokao le Ditshwanelo
Lefa Setswana le seShona di tlhakanela metswedi ya segologolo ka gonne tsotlhe e le dipuo tsa se-Bantu, go na le phapang e kgolo ya ditlhopha tsa tsona. Setswana ke karolo ya dipuo tsa Sotho-Tswana (tse di akaretsang Sesotho le Sepedi), fa seShona e le sa ditlhopha tsa puo ya Shona e e buiwang thata kwa nageng ya Zimbabwe le dikarolo tse di fa gafi tsa Mozambique le Botswana. Kutlwano eno ya segologolo e dira gore go nne le mantswe a a batlang a tshwana ka medumo (cognates), mme gape go na le phapang e e botlhokwa e e amang mopeleto le popopuo.
Mo ditsong tsa Aforika e Borwa, kgolagano ya dipuo tseno e simologa kwa metsweding e e tshwanang ya malapa a dipuo. Setswana, se se buiwang thata kwa Botswana, Afrika Borwa, le dikarolo tse dingwe tsa Namibia, se na le botsalano jo bo gaufi le Sesotho. Fa go le jalo, seShona se buiwa ke batho ba le bantsi mo nageng ya Zimbabwe, dikarolo tsa Mozambique, Zambia, le Botswana yone tota. Ka ntlha ya diphetoho tsa dipalo tsa batho le mesepele ya kgwebo, go na le tlhokego e e golang ya go fetolela dipampiri tsa semmuso, mekwalo ya tsa kalafi, le ditshegetso tsa thuto go tswa ka Setswana go ya go seShona. Ka jalo, go itse ka fa dipuo tseno di amanang le go farologana ka teng ke senotlolo se se bulelang moranodi ditsela tsa katlego. Tlhagiso e e botlhokwa go moranodi ke go tsaya tsia gore kutlwano ya medumo ga e kaye gore bokao bo a tshwana. Mo dipuong tseno, diphetogo tsa medumo ya mafoko le go dirisiwa ga ditumammogo di ka fetola thuto ka botlalo. Ka jalo, tiro ya ntlha ya moranodi ke go sekaseka mafoko a a tshwanang ka ponalo mme a na le bokao jo bo farologaneng ka botlalo (tsena di bidiwa 'ditsala tse di tsietsang' kapa 'false friends').
Phapang ya Kokoanyo ya Maina (Noun Classes) le Ditumelano tsa Thopego
Nngwe ya dikgwetlho tse dikgolo mo tharanolong e e tswang ka Setswana go ya go seShona ke go fetola kokoanyo ya maina (noun classes). Dipuo ka bobedi di na le thulaganyo e e kgethegileng ya ditlhopha tsa maina (melao ya kokoanyo ya maina e e amang ditlhopha tse di farologaneng jaaka batho, dilo, ditlhare, le tse dingwe), mme dipopego tsa dinopi (prefixes) le ditumelano tsa thopego (concords) di farologana ka ditsela tse di latelang:
- Sefele sa ntlha (Class 1 & 2): Mo Setswaneng re dirisa sefele sa "mo-" go tlhalosa motho a le mongwe, le "ba-" go tlhalosa ba le bantsi (sekai: motho, batho). Fa o ranolela kwa go seShona, sefele seno se fetoga go nna "mu-" le "va-" (sekai: munhu, vanhu). Ditumelano tsa madiri le tsona di latela phetogo eno ka tlhamalalo.
- Sefele sa botshelela (Class 5 & 6): Mo Setswaneng re fitlhela ditlhopha tse di jaaka "le-" le "ma-" (sekai: lesaka, masaka). Mo seShoneng, sena se ka nna sa fetoga go ya ka ditlhopha tse di jaaka "ri-" (gantsi e sa kwalwe ka tlhamalalo mme e bonala ka go tetemisa lentswe) le "ma-" (sekai: danga, matanga).
- Sefele sa borataro le bosupa (Class 7 & 8): Setswana se dirisa "se-" le "di-" (sekai: sejana, dijana), fa seShona se dirisa "chi-" le "zvi-" (sekai: ndiro, ndiro kapa ditlhopha tse dingwe jaaka chigaro, zvigaro bakeng sa ditilo).
Go feta foo, popopuo ya dipuo tseno e laolwa ke thulaganyo ya megolagano ya ditumelano. Mo Setswaneng, fa re re 'Motho yo mongwe o a tla', re dirisa motlhala o o nang le ditumelano tsa 'yo mongwe' le 'o a'. Fa re ranolela mo seShoneng, sena se fetoga go nna 'Mumwe munhu ari kuuya', kwa 'mumwe' e amang morero wa leina, mme 'ari' e le tsela ya go tlhagisa modiri mo pakeng eno. Moranodi o tshwanetse go elelhoko gore thulaganyo eno ga e a tshwanela go latlhegelwa ke ditumelano tsa yone. Se se botlhokwa ka go fetola ditumelano tseno go tlhoka gore moranodi a se ke a fetola mafoko fela, mme a thulaganye popopuo yotlhe ya polelo go tsamaelana le ditlhopha tsa maina tsa seShona. Phoso ya go se letlelele ditumelano tsa maina le madiri go tsamaelana e ka dira gore mekwalo ya seShona e utlwale e sa tlhamalala ebile e sa tlhole e le ya tlholego.
Madiri le Dipaka (Verbal Morphology and Tenses)
Diphapang tsa ka fa madiri a fetolwang ka teng go bontsha paka (tense), seemo (aspect), le maikutlo (mood) di raraaneng thata mo dipuong tseno. Setswana se na le ditsela tse di kgethegileng tsa go bontsha paka e e fetileng, e e tlang, le e e ntseng e direga ka go dirisa dithusi-madiri (auxiliary verbs) le ditlhopha tsa medumo e e jaaka "ne", "tla", le "a".
Selo se sengwe se se tlhokang tlhokomelo e e kgethegileng ke popo ya megopolo e e ganetsang (negative constructs). Mo Setswaneng, go ganetsa go dirwa ka go dirisa mafoko a a jaaka 'ga', 'se', kapa go fetola nopi ya ntlha (sekai: ke a itse e fetoga go nna ga ke itse). Mo seShoneng, mokgwa wa go ganetsa o ka nna wa tlhoka tiriso ya nopi ya 'ha-' kapa '-sa-' (sekai: ndinoziva e fetoga go nna handizive). Phapang eno ya kafa makopanyi a go ganetsa a bewang ka teng mo polelong e ka tsosa tlhakatlhakano e kgolo fa e le gore moranodi ga a na kitso e e tseneletseng ya melao ya popopuo ya dipuo tseno ka bobedi.
Mo puong ya seShona, tiriso ya ditlhopha tsa ditlhakore (prefixes le suffixes) tse di kopanang le lediri e tseneletse thata. Moranodi o tshwanetse go tlhaloganya ditsela tse di kgethegileng tsa seShona tsa go bontsha nako. Ka sekai, tiriso ya "-cha-" go bontsha paka e e tlang (future tense) jaaka mo go ndichada (ke tla rata), le ka fa e farologanang ka teng le tiriso ya Setswana ya "tla" mo go ke tla rata. Ka jalo, go tlhokega maemo a a kwa godimo a kelotlhoko go netefatsa gore nako ya ditiragalo mo mekwalong ga e fetolwe ka phoso e e ka amang bokao jotlhe jwa mokwalo o o ranolwang.
Go Fetola Maele le Diane (Transcreation of Idioms and Proverbs)
Tsela e e siameng ya go ranola diane le maele e a farologana le tharanolo e e tlwaelegileng. Diane ke tsela e batho ba tshedisang setso le maitemogelo a bone ka yone. Ka jalo, go ranola diane tsa Setswana ka go fetola lentswe ka lentswe go ya go seShona go ka feleletsa go sena bokao kapa go thula setso sa ba-Shona.
Moranodi o tshwanetse go batla senepe se se lekaneng sa setso (cultural equivalent) mo puong e go ranolelwang mo go yone. Sekaseka dikai tse di latelang tsa botlhokwa:
- Mo Setswaneng, re na le seane se se reng: "Lore lo rona lo sa le metsi" (se se kayang gore ngwana o tshwanetse go rutwa maitseo a sa le monnye). Mo seShoneng, seane se se nang le bokao jo bo tsamaelanang le se ke: "Gwenzi rinokotserwa richiri nyoro" (setlhare se a kgongwela se sa ntse se le metsi/segolo).
- Setswana se na le seane se se reng: "Mabogo ditsoga di a bapala" (se se rotloetsang tirisano-mmogo). Mo puong ya seShona, go na le seane se se reng: "Chara chimwe hachitswanyi inda" (monwana o le mongwe ga o kake wa thuba nta).
Tsela e setso se supang mekgwa ya sone ka yone e bonala gape mo mekwalong ya go dumedisa le go bontsha tlotlo. Setswana se itsege ka go dirisa mafoko a a tlotlegang jaaka 'Rra' le 'Mma' go bontsha tlotlo mo go ba ba botlhokwa kapa ba ba godileng. Mo seShoneng, tlotlo e bontshiwa ka ditsela tse di farologaneng jaaka go dirisa sefele sa batho ba le bantsi (plural class) le go dirisa mantswe a tlotlo a a jaaka 'Baba' (rre) le 'Mai' (mme), kapa go dumedisa ka go dirisa matsogo kapa mekgwa e mengwe ya setso e e tshwanetseng go tlhalosiwa sentle mo mekwalong e e ranolwang. Phoso ya go ranola mafoko a go dumedisa ka tlhamalalo e ka dira gore molaetsa o utlwale o se na tlotlo, e leng selo se se sa amelesegeng gotlhelele mo ditsong tseno ka bobedi tse di tlotlang botho. Katlego ya tharanolo e e amang diteng tsa setso e ikaegile ka bokgoni jwa moranodi jwa go lebelela mo teng ga botshikhinyego jwa setso sa seShona le go bona maele a a tla utlwalang e le a mmatota mo go babadi ba puo eo. Mokgwa ono o bidiwa 'transcreation' (go bopa sesha ka tsela ya setso) mme ke ona o o nayang tharanolo boleng jo bo kwa godimo.
Ditsela tse di Botlhokwa tsa go Netefatsa Boleng ba Tharanolo
Go fitlhelela maemo a a kwa godimo a tharanolo go tswa ka Setswana go ya go seShona, moranodi o tshwanetse go latela ditsela le ditshegetso tse di latelang tsa seporofeshinale:
- Go Bopa Bukantswe ya Ditshegetso (Bilingual Glossary): Dira lenaane la mafoko a a raraaneng, ditheo tsa semmuso, le mafoko a a tlwaelegileng a setso mo dipuong tseno tse pedi. Sena se thusa go netefatsa gore tiriso ya mafoko e nna e e lolameng mo mekwalong yotlhe.
- Go Sebelela le Ditsebi tsa Setso (Consultation with Native Speakers): Le fa moranodi a na le bokgoni jo bo rileng, go botlhokwa gore mokwalo o o ranotsweng o sekasekwe ke motho yo o buang seShona e le puo ya gagwe ya lesika (native speaker) e bile a tlhaloganya setso sa seShona ka botlalo. Sena se thusa go tlosa mantswe a a sa utlwaleng sentle kapa a a ka kgopisang setso sa ba-Shona.
- Tirisano ya Didirisiwa tsa Maranyane le Maotwana a Motho: Didirisiwa tsa tharanolo ya khomputara (Machine Translation) di ka dirisiwa go tlhagisa moralo wa ntlha o o potlakileng, mme di tshwanetse go latelwa ka kelotlhoko e e tseneletseng ya moranodi wa motho yo o nang le bokgoni. Maranyane a gompieno a sa ntse a thulana le bothata jwa go tlhaloganya popopuo e e raraaneng ya dipuo tsa se-Bantu mmogo le mekgwa ya tsona ya diane.
Ka go latela ditsela tseno le go tsaya tsia diphapang tse di tseneletseng tsa popopuo, moranodi o kgona go fetola melaetsa go tswa ka Setswana go ya go seShona ka tsela e e bolokang thuto le boleng ba mokwalo wa ntlha, mme e utlwala e le ya tlholego mo go babadi ba seShona.