ትርጉም ከአንድ ቋንቋ ወደ ሌላ ቋንቋ ቃላትን በቀጥታ ማስተላለፍ ብቻ ሳይሆን፣ ባህልን፣ እሳቤን እና ስሜትን ጭምር ማሻገር ነው። አማርኛ እና ስፓኒሽ በዓለም ላይ ካሉ እጅግ የበለጸጉ እና ሰፊ ተናጋሪ ካላቸው ቋንቋዎች መካከል ይመደባሉ። አማርኛ የኢትዮጵያ የፌዴራል የሥራ ቋንቋ ሲሆን፣ የራሱ የሆነ የፊደል ገበታ (ሳባዊ/ግዕዝ ፊደላት) ያለው የሴማዊ ቋንቋዎች ቤተሰብ አባል ነው። በሌላ በኩል ስፓኒሽ (ኤስፓኞል) ከላቲን የመነጨ የሮማንስ ቋንቋዎች ቤተሰብ አባል ሲሆን፣ በአውሮፓ፣ በላቲን አሜሪካ እና በተለያዩ የዓለም ክፍሎች በሚሊዮን የሚቆጠሩ ተናጋሪዎች አሉት። ከአማርኛ ወደ ስፓኒሽ የሚደረግ ትርጉም በሁለቱ ቋንቋዎች መካከል ባለው ሰፊ መዋቅራዊ፣ ሰዋሰዋዊ እና ባህላዊ ልዩነት የተነሳ ልዩ ጥንቃቄ እና ጥልቅ እውቀትን ይጠይቃል። ይህ ጽሑፍ ከአማርኛ ወደ ስፓኒሽ መተርጎም ያለውን ሂደት፣ የቋንቋዎቹን ረቂቅ ልዩነቶች እና ለስኬታማ ትርጉም የሚረዱ ጠቃሚ ምክሮችን በዝርዝር ያቀርባል።
የቋንቋዎች መዋቅራዊ እና ሰዋሰዋዊ ልዩነቶች
በአማርኛ እና በስፓኒሽ መካከል ያለው መሠረታዊ ልዩነት የሚጀምረው ከአረፍተ ነገር መዋቅር ነው። አማርኛ የባለቤት-ተሳቢ-ግሥ (Subject-Object-Verb - SOV) የአረፍተ ነገር መዋቅርን የሚከተል ሲሆን፣ ግሥ ሁልጊዜም በአረፍተ ነገሩ መጨረሻ ላይ ይመጣል። ለምሳሌ “አልማዝ ዳቦ በላች” በሚለው አረፍተ ነገር ውስጥ “በላች” የሚለው ግሥ መጨረሻ ላይ ይገኛል። በአንጻሩ ስፓኒሽ የባለቤት-ግሥ-ተሳቢ (Subject-Verb-Object - SVO) መዋቅርን ይከተላል። ይህንን አረፍተ ነገር ወደ ስፓኒሽ ስንመልሰው “Almaz comió pan” (አልማዝ በላች ዳቦ) ይሆናል። አስተርጓሚው ይህንን መዋቅራዊ ሽግግር በሚገባ ካልተረዳ አረፍተ ነገሩ በስፓኒሽ ቋንቋ ተፈጥሯዊ ፍሰት እንዳይኖረው ያደርገዋል።
ሌላው ትልቅ ተግዳሮት የግሥ እርባታ (Verb Conjugation) ነው። አማርኛ እጅግ ውስብስብ የሆነ የግሥ እርባታ ሥርዓት አለው። በአማርኛ አንድ ግሥ በውስጡ ባለቤትን፣ ተሳቢን፣ ጾታን፣ ቁጥርን እና የአክብሮት ደረጃን አጣምሮ ሊይዝ ይችላል። ይህም ቋንቋው በውስጡ በርካታ ሰዋሰዋዊ መረጃዎችን በአንድ ቃል ላይ የማጣበቅ ባህሪ (Agglutinative nature) እንዳለው ያሳያል። ለምሳሌ “ነገረቻቸው” የሚለው አንድ ቃል “እሷ ለእነሱ ነገረች” የሚል ሙሉ አረፍተ ነገር ይይዛል። በስፓኒሽ ይህንን ለመግለጽ “Ella les dijo” የሚሉ ሦስት ቃላትን መጠቀም ግድ ይላል። በስፓኒሽም ቢሆን የግሥ እርባታ ሰፊና ውስብስብ ቢሆንም፣ ከአማርኛ ጋር ያለው ግንኙነት ቀጥተኛ ስላልሆነ አስተርጓሚው የእያንዳንዱን ቃል ሰዋሰዋዊ ሚና በጥንቃቄ መተንተን አለበት።
የጾታ እና የቁጥር ስምምነት ተግዳሮቶች
በሁለቱም ቋንቋዎች ውስጥ ስሞች ጾታ (ተባዕት እና አንስት) አላቸው። ነገር ግን በአማርኛ ውስጥ ግዑዝ ነገሮች አብዛኛውን ጊዜ በነጠላ ተባዕት ጾታ የሚገለጹ ሲሆን፣ በስፓኒሽ ግን እያንዳንዱ ግዑዝ ነገር የራሱ የሆነ ጾታ አለው። ለምሳሌ “ጠረጴዛ” በአማርኛ ብዙውን ጊዜ በተባዕት የሚገለጽ ሲሆን፣ በስፓኒሽ ግን አንስት ነው (la mesa)። “መጽሐፍ” ደግሞ ተባዕት ነው (el libro)። ከአማርኛ ወደ ስፓኒሽ በሚተረጎምበት ጊዜ አስተርጓሚው እያንዳንዱ ስም በስፓኒሽ ቋንቋ የሚኖረውን ጾታ እና ከስሙ ጋር የሚስማሙትን አመልካች ቃላት (Articles) እና ቅጽሎችን (Adjectives) በትክክል መምረጥ ይኖርበታል።
በተጨማሪም በአማርኛ ውስጥ የብዙ ቁጥር አመልካች “-ኦች” (ለምሳሌ፡ ቤቶች፣ ሰዎች) ቢሆንም፣ ብዙ ጊዜ በንግግርም ሆነ በጽሑፍ ላይ ቁጥሮች ካሉ ስሙ በነጠላ ሊቀመጥ ይችላል (ለምሳሌ፡ “አምስት ሰው መጣ” እንጂ “አምስት ሰዎች መጡ” አይባልም)። በስፓኒሽ ግን ይህ ሰዋሰዋዊ ስህተት ስለሚሆን ሁልጊዜም “cinco personas vinieron” ተብሎ በብዙ ቁጥር መጻፍ አለበት። ይህ ዓይነቱ ረቂቅ ሰዋሰዋዊ ልዩነት ትኩረትን የሚሻ ጉዳይ ነው።
የባህል እና የማህበራዊ ይዘቶች (Cultural Context) አቻ ፍለጋ
ቋንቋ የባህል ነጸብራቅ ነው። ኢትዮጵያ እና ስፓኒሽ ተናጋሪ አገሮች ፍጹም የተለያየ ባህል፣ ታሪክ እና ሃይማኖታዊ ዳራ አላቸው። በዚህም ምክንያት በአማርኛ ውስጥ ያሉ አንዳንድ ቃላት ወይም ፈሊጣዊ አነጋገሮች በስፓኒሽ ቋንቋ ቀጥተኛ ትርጉም ወይም አቻ ላይኖራቸው ይችላል። ለምሳሌ “ጉራማይሌ”፣ “እድር”፣ “ዕቁብ” ወይም “ማኅበር” ያሉ ባህላዊ እና ማህበራዊ ተቋማትን እንዲሁም ጽንሰ-ሐሳቦችን በቀጥታ ወደ ስፓኒሽ መተርጎም አይቻልም። እነዚህን ቃላት ለመተርጎም ገላጭ ትርጉምን (Descriptive Translation) መጠቀም ወይም በግርጌ ማስታወሻ (Footnote) ማብራሪያ መስጠት አስፈላጊ ይሆናል።
ሌላው ሊጠቀስ የሚገባው ማህበራዊ ጉዳይ የአክብሮት አገላለጽ (Honorifics) ነው። በአማርኛ ለአንድ ትልቅ ሰው ወይም ለማናውቀው ሰው “እርስዎ” (ለሁለተኛ መደብ) ወይም “እሳቸው” (ለሦስተኛ መደብ) በማለት የአክብሮት ግሥ እርባታን እንጠቀማለን። በስፓኒሽ ይህንን ለመግለጽ “Usted” (ለነጠላ) እና “Ustedes” (ለብዙ) የሚሉትን ቃላት በመጠቀም ግሡን በሦስተኛ መደብ ማርባት ያስፈልጋል። ነገር ግን የአማርኛውን ጥልቅ የአክብሮት እና የትሕትና ስሜት ሙሉ በሙሉ ወደ ስፓኒሽ ማስተላለፍ አስቸጋሪ በሚሆንበት ጊዜ፣ አስተርጓሚው የአረፍተ ነገሩን አጠቃላይ ይዘት በማስተካከል ትክክለኛውን ማህበራዊ መልእክት ማስተላለፍ አለበት።
ከአማርኛ ወደ ስፓኒሽ ስኬታማ ትርጉም ለማድረግ ጠቃሚ ምክሮች
ከአማርኛ ወደ ስፓኒሽ የሚደረግን ትርጉም ጥራት ለማሻሻል አስተርጓሚዎች የሚከተሉትን ነጥቦች መተግበር ይኖርባቸዋል፡
- ቀጥተኛ ትርጉምን ማስወገድ (Avoid Literal Translation)፦ ቃላትን በቃላት መተርጎም የአረፍተ ነገሩን መልእክት ሊያዛባ ይችላል። ትኩረት መደረግ ያለበት በሃሳብ እና በተደራሽ ቋንቋው (ስፓኒሽ) ሰዋሰዋዊ ሕግ ላይ መሆን አለበት።
- ባህላዊ አውድ መረዳት (Understand the Cultural Context)፦ ከአማርኛ የተጻፈውን ጽሑፍ ባህላዊ ዳራ በሚገባ መረዳት እና ለስፓኒሽ ተናጋሪው ማህበረሰብ በሚስማማ መልኩ ማዘጋጀት (Localization) ያስፈልጋል።
- የአጻጻፍ ስልትን መጠበቅ (Maintain Register and Style)፦ ዋናው ጽሑፍ መደበኛ (Formal) ከሆነ፣ የትርጉም ውጤቱም መደበኛ በሆነ የስፓኒሽ ቋንቋ መጻፍ አለበት። የፈጠራ ወይም የስነ-ጽሑፍ ስራ ከሆነ ደግሞ የስፓኒሽ ቋንቋን ውበት እና ስሜት በሚያንጸባርቅ መልኩ መተርጎም ይገባል።
- ጥራት ያለው መዝገበ-ቃላት እና የትርጉም መሣሪያዎችን መጠቀም፦ በአማርኛ እና በስፓኒሽ መካከል ቀጥተኛ የሆኑ ጥራት ያላቸው መዝገበ-ቃላት ጥቂት በመሆናቸው፣ አስተርጓሚው እንግሊዝኛን እንደ ድልድይ ቋንቋ (Pivot Language) ሊጠቀም ይችላል። ሆኖም ግን ይህ በድልድይ ቋንቋው አማካኝነት ተጨማሪ ስህተቶች እንዳይፈጠሩ ከፍተኛ ጥንቃቄ ማድረግን ይጠይቃል።
- ድጋሚ ንባብ እና እርማት (Proofreading)፦ የትርጉም ሥራው ከተጠናቀቀ በኋላ፣ በአፍ መፍቻ ቋንቋው ስፓኒሽ በሆነ ባለሙያ (Native Speaker) መገምገም እና መታረም አለበት። ይህ የጽሑፉን ፍሰት እና ተፈጥሯዊነት ያረጋግጣል።
ማጠቃለያ
ከአማርኛ ወደ ስፓኒሽ መተርጎም ከፍተኛ የቋንቋ እውቀትን፣ የባህል ተደራሽነትን እና የትርጉም ክህሎትን የሚጠይቅ የጥበብ ሥራ ነው። ሁለቱ ቋንቋዎች ካሏቸው መዋቅራዊ እና ባህላዊ ልዩነቶች አንጻር፣ አስተርጓሚዎች ሰዋሰዋዊ ህጎችን ብቻ ሳይሆን ማህበራዊ ይዘቶችንም ጭምር ማጤን አለባቸው። ከላይ የተጠቀሱትን ተግዳሮቶች በመገንዘብ እና ጠቃሚ ምክሮቹን በመተግበር፣ መልዕክቱ ሳይዛባ እና ይዘቱ ሳይቀንስ ጥራት ያለውና ተደራሽ የሆነ የትርጉም ሥራ ማቅረብ ይቻላል።