Լեզվաբանական համեմատություն. Հնդեվրոպական և աֆրոասիական լեզվաընտանիքների բախումը
Հայերենից հաուսա թարգմանությունը ներկայացնում է եզակի լեզվաբանական փորձառություն, քանի որ այն կամրջում է երկու արմատապես տարբեր լեզվական աշխարհներ: Հայերենը, որպես հնդեվրոպական լեզվաընտանիքի ինքնուրույն ճյուղ, ունի զարգացած թեքական կառուցվածք, հարուստ հոլովական համակարգ և պատմական խորը արմատներ Մերձավոր Արևելքում ու Կովկասում: Մյուս կողմից, հաուսան, որը պատկանում է աֆրոասիական (սեմա-քամյան) լեզվաընտանիքի չադյան ճյուղին, հանդիսանում է Արևմտյան Աֆրիկայի ամենատարածված հաղորդակցման լեզուներից մեկը, որով խոսում են տասնյակ միլիոնավոր մարդիկ Նիգերիայում, Նիգերում, Կամերունում և հարակից երկրներում:
Այս երկու լեզուների միջև թարգմանական աշխատանք կատարելիս մասնագետը բախվում է ոչ միայն բառապաշարի անհամապատասխանությանը, այլև աշխարհընկալման և տեղեկատվության կառուցվածքային ձևավորման սկզբունքային տարբերություններին: Հայերենի սինթետիկ բնույթը հակադրվում է հաուսայի անալիտիկ և տոնալ առանձնահատկություններին, ինչը թարգմանչից պահանջում է բարձր մասնագիտական պատրաստվածություն և երկու լեզուների խորը իմացություն:
Քերականական մարտահրավերներ և կառուցվածքային տարբերություններ
Հայերենից հաուսա տեքստերի փոխադրման ժամանակ քերականական տարբերությունները հանդիսանում են ամենադժվար հաղթահարելի խոչընդոտները: Առանձնացնենք հիմնական կառուցվածքային տարբերությունները, որոնք պահանջում են հատուկ ուշադրություն.
1. Քերականական սեռի առկայությունն ու բացակայությունը
Ժամանակակից հայերենը լիովին զուրկ է քերականական սեռի կատեգորիայից: Հայերենում «նա» դերանունը կիրառվում է թե՛ արական, թե՛ իգական սեռի ներկայացուցիչների, և թե՛ անշունչ առարկաների համար: Ի հակադրություն սրա՝ հաուսա լեզվում քերականական սեռը (արական և իգական) հանդիսանում է լեզվի կառուցվածքային հենասյուներից մեկը: Սեռի տարբերակումն ազդում է ոչ միայն դերանունների վրա (օրինակ՝ ya - նա [արական], ta - նա [իգական]), այլև բայական ձևերի, ածականների և նախադասության համաձայնեցման վրա: Հայերեն տեքստից թարգմանելիս անհրաժեշտ է ուշադիր ուսումնասիրել համատեքստը՝ հասկանալու համար գործող անձի սեռը, որպեսզի խուսափենք հաուսայում կոպիտ քերականական սխալներից:
2. Բայական համակարգի և ժամանակաձևերի արտահայտումը
Հայերենում բայի ժամանակաձևերը ձևավորվում են հիմնականում բայական վերջավորությունների կամ օժանդակ բայերի փոփոխության միջոցով (օրինակ՝ գրում եմ, գրեցի, գրելու եմ): Հաուսայում բայերն իրենք սովորաբար չեն ենթարկվում ներքին փոփոխությունների կամ թեքումների՝ ժամանակը ցույց տալու համար: Փոխարենը, ժամանակը, ասպեկտը և եղանակը արտահայտվում են հատուկ դերանվանական նախադաս տարրերի միջոցով, որոնք դրվում են բայից առաջ: Այս համակարգը կոչվում է «դերանուն-ասպեկտ» համալիր: Թարգմանիչը պետք է կարողանա ճշգրիտ զուգադրել հայերենի սահմանական, ըղձական կամ հարկադրական եղանակների նրբությունները հաուսայի համապատասխան դերանվանական նախածանցների հետ:
3. Տոնայնություն (Tone) և դրա դերը իմաստի փոփոխության մեջ
Հաուսան տոնալ լեզու է, որտեղ յուրաքանչյուր վանկ ունի իր ձայնային բարձրությունը՝ բարձր, ցածր կամ իջնող: Տոնի փոփոխությունը կարող է ամբողջությամբ փոխել բառի նշանակությունը: Թեև ժամանակակից գրավոր հաուսայում (լատինատառ «Բոկո» գրով) տոները սովորաբար չեն նշվում հատուկ նշաններով, թարգմանիչը պետք է գիտակցի դրանց գոյությունը՝ բանավոր թարգմանության կամ տեքստի ճիշտ ընկալման ժամանակ երկիմաստություններից խուսափելու համար: Օրինակ՝ fari բառը բարձր-բարձր տոնով նշանակում է «սպիտակ», իսկ ցածր-բարձր տոնով՝ «սկիզբ»:
Մշակութային համատեքստի և տեղայնացման (Localization) նրբությունները
Հաջողված թարգմանության գրավականը ոչ թե բառացի թարգմանությունն է, այլ տեքստի համապատասխանեցումը թիրախային լսարանի մշակութային առանձնահատկություններին: Հայաստանն ու հաուսախոս Արևմտյան Աֆրիկան ունեն խիստ տարբերվող կրոնական, սոցիալական և պատմական համատեքստեր:
- Կրոնական բառապաշար և արտահայտություններ. Հայերենը դարեր շարունակ զարգացել է քրիստոնեական ավանդույթների և աստվածաշնչյան պատկերավորման ազդեցության տակ: Մյուս կողմից, հաուսա ժողովրդի ճնշող մեծամասնությունը դավանում է իսլամ, և հաուսա լեզուն հագեցած է արաբերենից կատարված փոխառություններով ու իսլամական կրոնական բանաձևերով: Օրինակ՝ հայերեն «Աստված կամենա» կամ «Աստծո կամքով» արտահայտությունները հաուսա թարգմանելիս առավել բնական կհնչեն որպես In sha Allahu կամ Allah ya yarda:
- Իդիոմատիկ արտահայտություններ. Կենցաղային պատկերները, որոնք կիրառվում են փոխաբերական իմաստով, հաճախ չեն համընկնում: Օրինակ, եթե հայերենում օգտագործվում է «ջուրը չտեսած՝ բոբիկանալ» դարձվածքը, հաուսայում պետք է գտնել համարժեք իմաստ ունեցող տեղական ասացվածք, որն առավել հասկանալի կլինի Արևմտյան Աֆրիկայի բնակչին, այլ ոչ թե թարգմանել բառացի:
- Սոցիալական հիերարխիա և հարգանքի դրսևորում. Հաուսա հասարակության մեջ տարիքային և սոցիալական աստիճանակարգը մեծ դեր ունի, ինչն արտացոլվում է դիմելաձևերի և խոսքի էթիկետի մեջ: Թարգմանության մեջ հարգալից տոնայնության պահպանումը չափազանց կարևոր է հանրային և պաշտոնական տեքստերի դեպքում:
Գործնական խորհուրդներ թարգմանիչների համար
Քանի որ հայերեն-հաուսա ուղղակի բառարաններն ու թարգմանչական ռեսուրսները սահմանափակ են, թարգմանիչները ստիպված են լինում դիմել հատուկ մեթոդների՝ աշխատանքի որակն ապահովելու համար:
- Միջնորդ լեզվի ճիշտ կիրառում. Հաճախ թարգմանությունն իրականացվում է անգլերենի կամ ֆրանսերենի միջնորդությամբ: Այս դեպքում կարևոր է խուսափել «կրկնակի թարգմանության» թակարդից, երբ իմաստային նրբությունները կարող են աղավաղվել երկու անգամ փոխադրվելու ընթացքում: Միշտ համեմատեք վերջնական հաուսա տեքստը սկզբնաղբյուր հայերենի հետ՝ հիմնական իմաստային շեշտադրումները ստուգելու համար:
- Տերմինաբանական բազայի (Glossary) ստեղծում. Նախքան խոշոր նախագծերի թարգմանությունը սկսելը, ստեղծեք մասնագիտական տերմինների երկլեզվյա ցանկ: Սա կապահովի տեքստի միօրինակությունն ու հետևողականությունը ողջ աշխատանքի ընթացքում:
- Լեզվակիրների կողմից սրբագրում (Linguistic Review). Հաուսա լեզվի բնական հնչողությունն ու քերականական ճշգրտությունն ապահովելու լավագույն միջոցը տեքստը հաուսա լեզվակիր սրբագրիչին հանձնելն է: Սա թույլ կտա հայտնաբերել և ուղղել այն կառույցները, որոնք թեև քերականորեն ճիշտ են, բայց օտար կամ անբնական են հնչում տեղացիների համար:
Եզրակացություն. Կամրջելով տարածությունները
Հայերենից հաուսա թարգմանությունը բարդ, բայց միաժամանակ հետաքրքիր գործընթաց է, որը պահանջում է ոչ միայն լեզվաբանական գիտելիքներ, այլև մշակութային զգայունություն: Ճիշտ մոտեցման, քերականական կառուցվածքների խորը վերլուծության և տեղայնացման սկզբունքների կիրառման դեպքում թարգմանիչը կարող է ստեղծել բարձրորակ տեքստեր, որոնք կծառայեն որպես ամուր կամուրջ այս երկու հնամենի ու հարուստ մշակույթների միջև: