Þýðingar á milli íslensku og arabísku teljast til flóknustu verkefna á sviði nútímaþýðinga. Þessi tvö tungumál tilheyra ólíkum málaættum – íslenska er indóevrópskt mál af germanskri grein en arabíska er semískt mál af afróasísku málaættinni. Þessi gjá á milli uppruna tungumálanna birtist í miklum mun á málfræði, orðaforða, ritkerfi og menningarlegu samhengi. Fyrir vikið krefst þýðing úr íslensku yfir á arabísku ekki aðeins djúprar málkunnáttu heldur einnig mikils næmis fyrir menningarlegum blæbrigðum og djúps skilnings á ólíkum hugsunarháttum.
Málfræðilegar áskoranir: Beygingar, rætur og setningagerð
Ein helsta áskorunin við íslensk-arabískar þýðingar liggur í ólíkri málfræðilegri uppbyggingu. Íslenska er þekkt fyrir flókið beygingakerfi þar sem nafnorð, lýsingarorð, fornöfn og töluorð fallbeygjast í fjórum föllum (nefnifalli, þolfalli, þágufalli og eignarfalli), þremur kynjum (karlkyni, kvenkyni og hvorugkyni) og tveimur tölum (eintölu og fleirtölu). Sagnir beygjast einnig í persónum, tölum, tíðum, hættum og myndum.
Arabíska styðst hins vegar við allt annað kerfi sem byggir á svokölluðu rótarkerfi. Flest orð í arabísku eru leidd út frá þriggja eða fjögurra samhljóða rót sem gefur orðinu ákveðna grunnhugmynd. Beygingar og ný orð eru mynduð með því að bæta sérhljóðum, forskeytum eða viðskeytum við þessa rót samkvæmt ákveðnum mynstrum. Þetta gerir arabískan orðaforða gríðarlega kerfisbundinn en jafnframt framandi fyrir þá sem eiga íslensku að móðurmáli. Auk þess þekkja arabísk nafnorð og sagnir tvítölu (dual number), sem er ekki til í nútímaíslensku, og því þarf oft að umorða setningar til að skila réttum fjölda utan að missa merkingarleg blæbrigði.
Setningagerðin er annað svið þar sem tungumálin greinir á. Íslenska styðst fyrst og fremst við setningagerðina frumlag-sögn-andlag (SVO), þó að sögnin færist framar í spurnarsetningum og við ákveðnar áherslur. Arabíska er aftur á móti sveigjanlegri en klassísk setningagerð hennar er sögn-frumlag-andlag (VSO), þótt SVO sé einnig mjög algeng í nútímamáli. Þýðandi þarf því að vera fær um að endurskipuleggja setningar algerlega til að textinn hljómi eðlilega á markmálinu og missi ekki upprunalegan kraft sinn.
Menningarleg staðfæring og orðanotkun
Þýðing er aldrei aðeins vélræn yfirfærsla á orðum; hún er brú á milli tveggja menningarheima. Íslensk menning er mótuð af norrænum arfi, kristni og síðar veraldarvæðingu, á meðan arabísk menning er samofin íslam, sögu Miðausturlanda og löngum hefðum um kurteisi og virðingu.
Í arabísku eru trúarlegar skírskotanir og áköll algengur hluti af daglegu máli, jafnvel í veraldlegu samhengi. Orðasambönd og hugtök eins og „Inshallah“ (ef Guð vill), „Alhamdulillah“ (Guði sé lof) og „Bismillah“ (í nafni Guðs) eru notuð í fjölbreyttum aðstæðum þar sem íslenskumælendur myndu nota allt önnur orðasambönd. Að þýða þessi hugtök bókstaflega yfir á íslensku getur látið textann hljóma of hátíðlegan eða framandi, á meðan það að sleppa þeim alveg í þýðingu yfir á arabísku getur látið textann virka kaldan og skorta kurteisleg blæbrigði.
Metaforur og orðskviðir krefjast einnig mikillar næmni. Hugtök sem tengjast snjó, kulda og norrænni náttúru í íslensku eiga oft engar beinar hliðstæður í arabísku, og sömuleiðis geta arabískar myndlíkingar sem tengjast eyðimörkinni, hitanum eða sögulegum hefðum arabíska skagans verið torskildar á íslensku. Þýðandinn verður því að finna merkingarleg jafngildi frekar en bókstafleg jafngildi til að koma boðskapnum á framfæri á sem skiljanlegastan og eðlilegastan hátt.
Ritkerfi, stafsetning og tæknilegar áskoranir
Ritkerfi tungumálanna tveggja eru gjörólík. Íslenska notar latneska stafrófið og er skrifuð frá vinstri til hægri (LTR), en arabíska notar arabíska stafrófið, sem er tengiskrift, og er skrifuð frá hægri til vinstri (RTL). Þessi munur veldur ýmsum tæknilegum áskorunum, sérstaklega í stafrænum þýðingum, vefhönnun og hugbúnaðargerð.
- RTL og LTR blöndun: Þegar íslensk orð, tölustafir eða vörumerki eru skrifuð inn í arabískan texta getur það ruglað textaritla og valdið því að orðaröð breytist eða greinarmerki endi á röngum stað. Þetta krefst sérstakrar athygli þegar unnið er í vefumsjónarkerfum.
- Leturgerðir og stærðir: Arabískur texti krefst oft stærra leturs en latneskur til að vera auðlesinn vegna flókinna smáatriða og díakrítískra tákna (harakat) sem sýna framburð og málfræðileg hlutverk.
- Viðmótshönnun (UI Mirroring): Við þýðingu á vefsíðum eða öppum úr íslensku yfir á arabísku þarf oft að spegla allt notendaviðmótið þannig að valmyndir, hnappar, myndir og flæði hreyfist frá hægri til vinstri til samræmis við lestrarstefnu arabískumælandi notenda.
Hagnýt ráð fyrir árangursríkar þýðingar
Til að tryggja gæði og nákvæmni í íslensk-arabískum þýðingum er mikilvægt að fylgja ákveðnum grundvallregelum og nýta bestu fáanlegu tól og aðferðir á skipulegan hátt:
- Forðastu bókstaflegar þýðingar: Einblíndu á merkingu heildarinnar frekar en einstök orð. Greindu samhengið og endurvarpaðu hugsuninni á þann hátt sem innfæddur málhafi myndi tjá hana til að forðast stirðleika.
- Skilgreindu markhópinn og mállýsku: Arabíska skiptist í staðlaða nútímaarabísku (Modern Standard Arabic - MSA), sem er notuð í skrifuðum miðlum, fréttum og opinberum gögnum, og fjölmargar staðbundnar mállýskur. Gakktu úr skugga um að nota rétta málsniðið miðað við það svæði þar sem textinn verður gefinn út.
- Nýttu faglegan yfirlestur: Þar sem munurinn á tungumálunum er svo mikill er mikilvægt að láta móðurmálshafa lesa yfir endanlega þýðingu til að tryggja að hún sé náttúruleg og laus við málfræðilegan stirðleika eða menningarlega óviðeigandi orðalag.
- Skráðu sértækan orðaforða: Búðu til hugtakasöfn og orðalista fyrir verkefni sem krefjast tæknilegs, lögfræðilegs eða læknisfræðilegs orðaforða til að tryggja samræmi í öllum textanum og auðvelda vinnu við síðari uppfærslur textans.
Íslensk-arabískar þýðingar eru krefjandi en gefandi vinna sem krefst sérhæfðrar kunnáttu. Með því að huga vel að málfræðilegum strúktúr, menningarlegu samhengi og tæknilegum hliðum ritkerfanna má brúa bilið á milli þessara tveggja ólíku heima og flytja upplýsingar og hugmyndir á áhrifaríkan og skýran hátt fyrir lesendur í báðum menningarheimum.