Азыркы ааламдашуу доорунда ар башка тилдик топторго кирген тилдердин ортосундагы котормо кызматы өзгөчө мааниге ээ болууда. Түрк тилдеринин курамындагы кыргыз тилинен роман тилдер тобуна кирген испан тилине которуу процесси — бул жөн гана сөздөрдү алмаштыруу эмес, эки башка дүйнө таанымды, маданиятты жана тилдик түзүлүштү жакындаштыруу болуп саналат. Бул макалада кыргыз-испан котормосунун негизги нюанстары, кыйынчылыктары жана бул багытта иштеген адистер үчүн маанилүү сунуштар деталдуу түрдө талданат.
Сүйлөмдүн түзүлүшү жана синтаксистик айырмачылыктар
Кыргыз жана испан тилдеринин эң чоң айырмачылыгы алардын синтаксистик түзүлүшүндө жатат. Кыргыз тили — агглютинативдик тил болуп саналат жана анда сүйлөмдүн түзүлүшү көбүнчө "Ээ - Айкындооч - Баяндооч" (SOV - Subject, Object, Verb) тартибине баш ийет. Башкача айтканда, этиш дайыма сүйлөмдүн аягында келет. Ал эми испан тили — флективдүү тилдердин катарына кирип, анда сүйлөм көбүнчө "Ээ - Баяндооч - Айкындооч" (SVO - Subject, Verb, Object) тартибинде курулат.
Бул түзүлүштөрдүн айырмасы котормочудан сүйлөмдү толугу менен кайра курууну талап кылат. Мисалы, кыргыз тилиндеги "Мен эртең досум менен китепканага барам" деген сүйлөмдү испан тилине түз которуу мүмкүн эмес. Котормодо ал "Mañana iré a la biblioteca con mi amigo" (Эртең барам китепканага досум менен) болуп өзгөрөт. Бул жерде этиш (iré) сүйлөмдүн башына жакындап, кыргыз тилиндеги мүчөлөр тиешелүү предлогдор менен алмашат.
Грамматикалык категориялар: Жөндөмөлөр жана предлогдор
Кыргыз тилинде 6 жөндөмө бар жана сөздөрдүн ортосундагы байланыш сөз мүчөлөрү (аффикстер) аркылуу ишке ашат. Испан тилинде болсо жөндөмө категориясы дээрлик жокко эсе. Анын ордуна сөздөрдү байланыштыруу үчүн ар кандай предлогдор (a, de, en, con, por, para ж.б.) активдүү колдонулат.
- Барыш жөндөмөсү (-га/-ге): Көбүнчө испан тилиндеги "a" предлогуна туура келет. Мисалы: шаарга — a la ciudad.
- Илик жөндөмөсү (-дын/-дин): Испан тилинде менчиктикти билдирген "de" предлогу аркылуу берилет. Мисалы: досумдун китеби — el libro de mi amigo.
- Жатыш жөндөмөсү (-та/-те): Испан тилинде "en" предлогу менен берилет. Мисалы: мектепте — en la escuela.
Котормочу кыргыз тилиндеги ар бир аффикстин испан тилиндеги эквиваленттүү предлогун туура тандап билиши шарт. Предлогду туура эмес тандоо маанинин өзгөрүшүнө же одоно грамматикалык катага алып келет.
Зат атоочтун категориялары: Род (жинс) жана Артикль
Кыргыз тилинин дагы бир өзгөчөлүгү — анда грамматикалык род (эркек же аял жынысы) категориясынын жоктугу. Ал эми испан тилинде ар бир зат атооч же эркек родуна (masculino), же аял родуна (femenino) таандык болот. Бул категория өз кезегинде сын атоочтордун жана артиклдердин да өзгөрүшүн талап кылат.
Ошондой эле, испан тилинде белгилүүлүктү жана белгисиздикти билдирген артиклдер (el, la, los, las, un, una, unos, unas) колдонулат. Кыргыз тилинде бул түшүнүк көбүнчө контекст аркылуу же "бир" деген сөз аркылуу берилет. Котормочу кыргыз тилиндеги текстти испанчага оодарып жатканда, зат атоочтун алдына тиешелүү артиклди коюуну жана анын родун туура аныктоону унутпашы керек.
Этиштин чактары жана ыңгайлары
Испан тили өзүнүн бай этиш системасы менен белгилүү. Анда этиштин өткөн чагынын бир нече түрү бар (Pretérito Indefinido, Pretérito Imperfecto, Pretérito Perfecto ж.б.), алардын ар бири кыймыл-аракеттин мүнөзүнө карата өзүнчө маани берет. Кыргыз тилинде өткөн чак негизинен белгилүү бир чектелген формалар аркылуу берилгендиктен, котормочу контекстке карап, испан тилиндеги тиешелүү чакты тандашы керек.
Мындан тышкары, испан тилиндеги Субъюнктив (Subjuntivo) — каалоо-тилекти, күмөндү, сезимди билдирген өзгөчө этиш ыңгайы кыргыз тилиндеги шарттуу ыңгай (-са/-се) же ар кандай жардамчы этиштер аркылуу которулат. Бул грамматикалык кубулушту которууда өтө кылдаттык талап кылынат, анткени Субъюнктивдин колдонулушу испан тилинин логикасында өзгөчө орунду ээлейт.
Маданий локализация жана фразеологизмдер
Ар бир тил өз улутунун маданиятын, тарыхын жана жашоо образын чагылдырат. Кыргыз тилинде көчмөн турмушка, мал чарбачылыгына жана тоолуу аймактарга байланыштуу уникалдуу түшүнүктөр абдан көп. Мисалы, "жайлоо", "кымыз", "устукан", "түндүк" сыяктуу сөздөрдү испан тилине түз которуу мүмкүн эмес.
Мындай учурларда төмөнкү ыкмалар колдонулат:
- Транслитерация же транскрипция: Сөздү ошол бойдон испан тамгалары менен жазуу (мисалы, kumis, yailoo) жана артынан кыскача түшүндүрмө берүү.
- Сүрөттөмө котормо: Сөздүн маанисин кенен түшүндүрүп жазуу. Мисалы, "жайлоо" сөзүн "pastizales de montaña de verano" деп түшүндүрсө болот.
- Маданий аналогдорду издөө: Эки маданияттагы окшош көрүнүштөрдү табуу. Бирок бул ыкма кылдат колдонулушу керек, анткени толук эквивалент табуу кыйын.
Кыргыздын фразеологизмдерин жана макал-лакаптарын которуу да өзгөчө чыгармачылыкты талап кылат. Маселен, "бөрү этектен алганда, мал ээси кош колдоп кармайт" деген сыяктуу макалдарды сөзмө-сөз которсо, испан окурман түшүнбөй калат. Анын ордуна мааниси жакын испан макалын колдонуу же маанисин чечмелеп которуу натыйжалуу болот.
Испан тилинен кыргыз тилине которуунун өзгөчөлүктөрү
Тескери багытта которгондо, б.а. испан тилинен кыргыз тилине оодарганда да бир нече маанилүү аспекттерди эске алуу зарыл. Испан тилиндеги узун, татаал курулган сүйлөмдөрдү кыргыз тилинин табиятына ылайыктап, кыскараак жана түшүнүктүү сүйлөмдөргө бөлүп которуу сунушталат. Ошондой эле, испан тилине мүнөздүү болгон сылыктык формаларын (Usted / Ustedes) кыргыз тилиндеги "Сиз" формасы менен туура айкалыштыруу маанилүү.
Профессионал котормочулар үчүн практикалык кеңештер
Кыргыз тилинен испан тилине сапаттуу котормо жасоо үчүн төмөнкү кеңештер жардамга келет:
- Эки тилдин тең сөздүк корун дайыма байытуу: Өзгөчө испан тилиндеги синонимдерди жана фразеологизмдерди терең үйрөнүү зарыл.
- Контекстке көңүл буруу: Сөзмө-сөз которуудан качыңыз. Тексттин жалпы маанисин жана автордун стилин жеткирүүгө аракет кылыңыз.
- Грамматикалык куралдарды өздөштүрүү: Эки тилдин синтаксистик айырмачылыктарын жана предлогдордун колдонулуш эрежелерин мыкты билүү керек.
- Локализацияны эске алуу: Испан тили көптөгөн өлкөлөрдө (Испания, Мексика, Аргентина, Колумбия ж.б.) колдонулгандыктан, максаттуу аудиториянын диалектикалык өзгөчөлүктөрүн эске алуу зарыл.
Кыргыз-испан котормосу — бул чоң жоопкерчиликти жана терең билимди талап кылган чыгармачыл процесс. Жогоруда айтылган эрежелерди жана өзгөчөлүктөрдү эске алуу менен котормочу эки маданияттын ортосундагы ишенимдүү көпүрө боло алат.