Монгол болон Румын хэл нь өөр өөр хэлний язгуурт хамаардаг бөгөөд бүтцийн болон соёлын асар том ялгаатай байдаг. Монгол хэл нь Алтай язгуурын залгамал хэлний бүлэгт багтдаг бол Румын хэл нь Энэтхэг-Европ язгуурын Роман хэлний бүлгийн баялаг түүхтэй флексив (нугаралттай) хэл юм. Энэхүү цогц нийтлэлээр монгол хэлнээс румын хэл рүү мэргэжлийн түвшинд хөрвүүлэхэд тулгардаг гол сорилтууд, тэдгээрийг шийдвэрлэх арга замууд болон практик зөвлөмжүүдийг дэлгэрэнгүй авч үзэх болно.
1. Синтаксисын Өөрчлөлт: SOV-оос SVO руу Хөрвүүлэх Нүсэр Хөдөлмөр
Орчуулгын явцад хамгийн түрүүнд тулгардаг бэрхшээл бол өгүүлбэрийн бүтэц юм. Монгол хэлэнд өгүүлбэр нь Эзэн бие - Тусагдахуун - Өгүүлэхүүн (Subject-Object-Verb буюу SOV) гэсэн хатуу дараалалтай байдаг бөгөөд үйл үг нь үргэлж өгүүлбэрийн төгсгөлд ордог. Энэхүү бүтэц нь монгол хүн сэтгэхдээ үйл явдлын үр дагавар, үйл явцыг хамгийн сүүлд сонсож, ойлгодог онцлогийг бүрдүүлдэг. Харин румын хэлэнд ерөнхий дараалал нь Эзэн бие - Өгүүлэхүүн - Тусагдахуун (Subject-Verb-Object буюу SVO) хэлбэртэй байна. Энэ нь европ сэтгэлгээний онцлог бөгөөд үйл явдал эхлээд гарч, дараа нь түүнд өртөж буй объект тодорхойлогддог.
Жишээлбэл, Монгол хэлээр "Би ном уншиж байна" гэх өгүүлбэрийг шууд үгчилж орчуулбал румын хэлний дүрмийн дагуу буруу бүтэц үүснэ. Румын хэлээр үүнийг "Citesc o carte" (Уншиж байна [би] нэг ном) гэж хэлэх бөгөөд энд эзэн биеийг үйл үгийн төгсгөлөөр тодорхойлж болдог тул төлөөний үгийг орхих нь элбэг байдаг. Орчуулагч хүн монгол өгүүлбэрийг уншихдаа утгын цөм болох үйл үгийг хамгийн түрүүнд олж харан, румын хэлний өгүүлбэрийн голд зөв байрлуулах хэрэгтэй. Хэрэв урт, нийлмэл өгүүлбэрүүдийг орчуулж байгаа бол өгүүлбэрийн бүтцийг хэд хэдэн богино өгүүлбэрт хуваах эсвэл холбоос үгсийн тусламжтайгаар румын хэлний уян хатан байдалд тохируулан өөрчлөх нь зүйтэй.
2. Хүйсний Ай ба Тодорхойлогч Артиклийн Зохицуулалт
Монгол хэлэнд нэр үгийн хувьд хүйсний ай (грамматик хүйс) байдаггүй бөгөөд "тэр" гэдэг үг нь эрэгтэй, эмэгтэй аль ч хүнд адилхан үйлчилдэг. Харин румын хэлэнд бүх нэр үгс нь эр (masculin), эм (feminin), эсвэл саармаг (neutru) хүйсэнд хуваагдана. Энэхүү хүйсний ангилал нь зөвхөн нэр үг төдийгүй түүнийг тодотгож буй тэмдэг нэр, төлөөний үг, тооны нэр зэрэг бусад бүх үгийн хувиралд шууд нөлөөлдөг. Жишээ нь, "сайхан" гэдэг үгийг эр хүйсний үгтэй хэрэглэхэд "frumos", эм хүйсний үгтэй хэрэглэхэд "frumoasă" болж хувирна.
Үүнээс гадна румын хэл нь Роман хэлнүүд дундаа нэр үгэндээ тодорхой артиклийг төгсгөлд нь залгаж хэрэглэдэг (postposed definite article) цор ганц хэл юм. Монгол хэлний заахын тийн ялгал болон хамтрах тийн ялгалын тодорхой утгуудыг румын хэлний тодорхой (articol hotărât) болон тодорхойгүй (articol nehotărât) артиклиар илэрхийлэх шаардлагатай болдог. Орчуулагч нь контекстоос хамааран тухайн зүйлийг өмнө нь дурдсан эсэхийг тодорхойлж, румын хэлний артиклийг зөв сонгох нь өгүүлбэрийн уян хатан, зөв сонсогдох байдлыг тодорхойлно. Энэхүү хүйсийн зохицол болон артиклийн дүрмийг алдвал текст маш болхи, ойлгомжгүй болдог.
3. Залгамал Хэлнээс Флексив Хэл рүү: Тийн Ялгал ба Хувирлын Зохицол
Монгол хэл нь залгамал хэл тул үндсэндээ үгийн язгуур дээр залгаас, дагавар залгах замаар шинэ утга болон хэл зүйн харилцааг үүсгэдэг. Румын хэлэнд тийн ялгалын систем байдаг боловч (нэрлэх, харьяалах, өгөх, заах, дуудах тийн ялгал) тэдгээр нь үгийн төгсгөлийн хувирал болон угтвар үгсийн (prepoziție) тусламжтайгаар илэрхийлэгддэг. Энэхүү хоёр хэлний суурь ялгаа нь үгийн урт болон найруулгын хэмнэлд нөлөөлдөг.
Монгол хэлний "дээр", "дор", "дотор", "руу" гэх мэт чиглэл ба байрлал заасан дагавар, нөхцөлүүдийг румын хэлний "pe", "sub", "în", "spre" зэрэг угтвар үгсээр сольж оруулах ёстой. Жишээлбэл, "ширээн дээр" гэхийг "pe masă" гэж орчуулна. Хэлний энэхүү бүтцийн ялгаанаас үүдэн монгол хэлний урт залгаасуудыг румын хэл рүү хөрвүүлэхдээ үгийн дарааллыг бүрэн өөрчилж, угтвар үгтэй бүтцийг зөв хэрэглэх нь хамгийн чухал орчуулгын техник юм. Ялангуяа харьяалахын тийн ялгал (genitiv) болон өгөхийн тийн ялгал (dativ)-ын хувирлууд нь румын хэлэнд нэр үгийн төгсгөлийг өөрчилдөг тул орчуулагч хэл шинжлэлийн нарийн мэдлэгтэй байх ёстой.
4. Үйл Үгийн Цаг ба Байцын Нарийн Зохицол
Монгол хэлний үйл үгийн систем нь үйлдэл үргэлжилж байгаа, дууссан эсвэл давтагддаг эсэхийг заадаг үйлийн байц (aspect) дээр илүү тулгуурладаг. Румын хэлний хувьд цагийн систем нь маш баялаг бөгөөд одоо, өнгөрсөн, ирээдүй цагууд нь тус бүрдээ хэд хэдэн дотоод хувиралтай байдаг. Энэхүү ялгааг зөв гаргаж орчуулахгүй бол эх бичвэрийн цаг хугацааны логик дараалал алдагдана.
- Imperfect (Төгс бус өнгөрсөн цаг): Монгол хэлний "-даг байсан" эсвэл үйл явцын үргэлжлэлийг заасан өнгөрсөн цагийн утгатай дүйцдэг. Энэ цаг нь өнгөрсөн хугацаанд тодорхой хязгааргүйгээр үргэлжилж байсан үйл явдлыг тодорхойлоход хэрэглэгддэг.
- Perfect compus (Төгс өнгөрсөн цаг): Тодорхой цаг хугацаанд дууссан үйлдлийг заах бөгөөд монгол хэлний "-жээ", "-в" нөхцөлтэй тохирно. Энэ нь орчин үеийн румын ярианы болон бичгийн хэлэнд өнгөрсөн цагийг илэрхийлэх гол хэрэгсэл болдог.
- Conjunctiv (Хүсэх-Шийдэх төлөв): Монгол хэлний "-аасай", "-хыг хүсэх", "-хын тулд" гэх мэт үйлийн эзний хүсэл тэмүүллийг илэрхийлэхэд өргөн ашиглагдана. Энэ төлөв нь "să" гэсэн бөөмийн тусламжтай үүсдэг.
Орчуулагч нь эх бичвэрт байгаа үйл явдлын логик дараалал, харилцан хамаарлыг сайтар ойлгосны үндсэн дээр румын хэлний үйл үгийн зөв цагийг сонгох хэрэгтэй. Буруу цаг ашиглах нь орчуулгыг ойлгомжгүй, хиймэл болгох аюултай бөгөөд ялангуяа уран зохиолын орчуулгад цагийн зөрчил нь уншигчийг төөрөгдүүлдэг.
5. Соёлын Хил Хязгаар: Нүүдэлчин Утга Зүйг Латин Хэлэнд Буулгах нь
Орчуулга гэдэг нь зөвхөн үгсийг толь бичгийн дагуу солих үйл явц биш, соёлыг соёл руу хөрвүүлэх урлаг юм. Монгол хэл нь мал аж ахуй, байгаль дэлхий, нүүдэлчин ахуй амьдралтай холбоотой өвөрмөц нэр томьёо, хэлц үгсээр баялаг байдаг. Эсрэгээрээ румын хэл нь Газар дундын тэнгисийн соёл, Христэд итгэх итгэл болон Европын түүхэн уламжлалаас гүн улбаатай бөгөөд тэдний өдөр тутмын хэллэгт энэ нь туссан байдаг.
Жишээлбэл, монгол хэлний "морь унах", "мал хариулах"-тай холбоотой нарийн ялгаа бүхий үгсийг румын хэл рүү буулгахдаа тухайн нөхцөл байдалд тохирсон дүйцэхүйц тайлбар орчуулгыг ашиглах шаардлагатай болдог. "Тэнгэр шиг уудам", "айраг" гэх мэт соёлын өвөрмөц ойлголтуудыг тайлбар зүүлттэйгээр эсвэл контекстэд нийцүүлэн буулгах нь зүйтэй. Мөн румын хэлний "Dor" (хэн нэгнийг эсвэл нутаг усаа маш ихээр санах, үгүйлэн бөхөлзөх өвөрмөц мэдрэмж) гэх мэт орчуулагдашгүй үгсийг монгол хэл рүү болон эсрэгээр нь хөрвүүлэхэд контекстийн дахин найруулгыг чадварлаг хийх шаардлагатай. Ийм учраас орчуулагч хүн хоёр улсын түүх, ёс заншлыг гүнзгий судалсан байх ёстой.
6. Орчуулгын Чанарыг Сайжруулахад Технологийн Үүрэг
Орчуулгын ажлыг хөнгөвчлөх олон төрлийн CAT (Computer-Assisted Translation) багаж хэрэгсэл бий болсон. SDL Trados, MemoQ, Memsource зэрэг программ хангамжууд нь орчуулгын санах ой (Translation Memory) болон нэр томьёоны сан (Glossary) үүсгэх боломжийг олгодог. Гэвч монгол болон румын хэлний хооронд бэлэн орчуулгын санах ой ховор байдаг тул орчуулагч өөрөө өөрийн гэсэн мэдээллийн санг үүсгэж, баяжуулах шаардлагатай.
Хиймэл оюун ухаан болон машин орчуулгын системүүд (MT) хөгжиж байгаа хэдий ч монгол-румын орчуулгын хувьд тэдгээрийн нарийвчлал хангалтгүй хэвээр байна. Машин орчуулга нь ихэвчлэн англи хэлээр дамжуулан орчуулдаг (double translation) тул утга алдагдах, гуйвуулах эрсдэл маш өндөр байдаг. Тиймээс эх сурвалжийг шууд монгол хэлнээс румын хэл рүү хөрвүүлэх чадвартай хүний оюун ухаан, хэлний мэдрэмж, соёлын мэдлэг хэзээ ч орлогдошгүй юм.
7. Монгол-Румын Орчуулгыг Төгс Хийх Практик Зөвлөмжүүд
Орчуулгын чанарыг мэргэжлийн түвшинд хүргэхийн тулд дараах алхмуудыг баримтлахыг зөвлөж байна:
- Сэдвийн хүрээний судалгаа: Орчуулж буй эх бичвэр нь хууль зүй, анагаах ухаан, эдийн засаг эсвэл уран зохиолын аль нь болохыг тодорхойлж, хоёр хэлний тухайн салбарын нэр томьёоны санг урьдчилан бэлтгэх.
- Үгчилж орчуулахаас татгалзах: Өгүүлбэрийг бүхэлд нь уншиж, утгыг нь бүрэн ойлгосны дараа румын хэлний найруулгын дагуу шинээр зохиомжлон бичих. Үгчилж орчуулсан бичвэр уншигчдад маш хүнд, хиймэл сонсогддог.
- Давхар хяналтын систем: Орчуулсан эх бичвэрийг румын хэлээр төрөлх хэл шигээ ярьдаг (native speaker) мэргэжлийн хянан тохиолдуулагчаар шалгуулах. Энэ нь найруулгын алдаа, соёлын хувьд зохисгүй үг хэллэгийг цаг тухайд нь засахад тусална.
- Толь бичиг болон найруулгын эх сурвалжийг оновчтой ашиглах: Хоёр хэлний хооронд шууд толь бичиг ховор тул англи, франц эсвэл орос хэлийг гүүр болгон ашиглаж, утгын нарийвчлалыг олон эх сурвалжаар баталгаажуулах шаардлагатай.