Тарҷума аз забони тоҷикӣ ба забони олмонӣ яке аз самтҳои мураккаб, вале ниҳоят зарур ва ҷолиби тарҷумонии муосир ба шумор меравад. Пайванди забонии ин ду забон, ҳарчанд ҳарду ба оилаи бузурги забонҳои ҳиндуаврупоӣ дохил мешаванд, аз ҷиҳати сохтори синтаксисӣ, грамматика ва фарҳанг тафовутҳои бунёдӣ дорад. Забони тоҷикӣ ҳамчун намояндаи шохаи забонҳои эронӣ ва забони олмонӣ ҳамчун намояндаи забонҳои германӣ дорои қонуниятҳои хоси худ мебошанд. Барои муваффақ шудан дар раванди тарҷума аз тоҷикӣ ба олмонӣ, танҳо донистани луғат ва калимаҳо кофӣ нест; тарҷумон бояд нозукиҳои сохтори ҷумла, системаи замонҳо ва хусусиятҳои фарҳангии ҳарду миллатро амиқ дарк намояд. Дар ин мақола мо мушкилоти асосӣ, фарқиятҳои сохторӣ ва роҳҳои ҳалли онҳоро дар раванди тарҷумаи ин ду забон баррасӣ мекунем.
Фарқиятҳои синтаксисӣ ва сохтори ҷумлаҳо
Яке аз аввалин мушкилоте, ки тарҷумонони тоҷикӣ-олмонӣ бо он рӯбарӯ мешаванд, тартиби калимаҳо дар ҷумла мебошад. Забони тоҷикӣ одатан сохтори SOV (Мубтадо - Аъзоҳои пайрав - Хабар) дорад. Яъне, феъл (хабар) аксар вақт дар охири ҷумла меояд. Масалан: "Ман дирӯз китоби навро аз мағоза харидам".
Дар забони олмонӣ бошад, тартиби калимаҳо хеле қатъӣ буда, вобаста ба намуди ҷумла тағйир меёбад. Дар ҷумлаҳои оддии нақлӣ феъл ҳамеша дар ҷойи дуюм меистад (сохтори V2): "Ich habe gestern das neue Buch im Laden gekauft". Агар ҷумлаи пайрав (Subordinate clause) бошад, феъли тасрифшаванда ба охири ҷумла мегузарад: "... weil ich gestern das neue Buch im Laden gekauft habe". Тарҷумон бояд ҳангоми тарҷума сохтори ҷумларо комилан аз нав тарҳрезӣ кунад, то матни олмонӣ табиӣ, равон ва тибқи қоидаҳои синтаксиси олмонӣ хонда шавад.
Мушкилоти набудани ҷинсият ва артиклҳо дар забони тоҷикӣ
Забони тоҷикии муосир категорияи ҷинсияти грамматикӣ (род) ва артикл надорад. Мо барои ифодаи ҳамаи ҷинсҳо ҷонишини "ӯ" ё "он"-ро истифода мебарем. Баръакс, забони олмонӣ дорои се ҷинси грамматикӣ (мардона - maskulin, занона - feminin, миёна - neutral) ва артиклҳои муайяну номуайян (der, die, das, ein, eine ва ғайра) мебошад.
Ин фарқият ҳангоми тарҷумаи исмҳо ва ҷонишинҳо дақиқии зиёдро талаб мекунад. Тарҷумон бояд заминаи матнро дуруст таҳлил карда, ҷинси исмҳо ва артикли мувофиқро дар олмонӣ муайян созад. Масалан, калимаи "муаллим" вобаста ба ҷинси шахс дар олмонӣ метавонад ҳамчун "der Lehrer" (мард) ё "die Lehrerin" (зан) тарҷума шавад. Истифодаи нодурусти артиклҳо дар олмонӣ метавонад ба хатогиҳои ҷиддии грамматикӣ ва коҳиши сифати матн оварда расонад.
Системаи падежҳо дар забони олмонӣ ва муодилҳои тоҷикии онҳо
Забони олмонӣ дорои чор падежи асосӣ мебошад: Nominativ (Номӣ), Akkusativ (Паёвандӣ/Мафъулӣ), Dativ (Мавқеӣ/Баранда) ва Genitive (Соҳибӣ). Падежҳо на танҳо шакли артикл, балки пасвандҳои сифат ва исмҳоро низ тағйир медиҳанд. Дар забони тоҷикӣ бошад, ин муносибатҳо тавассути пешояндҳо (аз, ба, дар, барои, бо), пасоянди "-ро" ва сохтори изофӣ ифода мешаванд. Тарҷумон бояд муодилҳои зеринро хуб донад:
- Пасоянди "-ро": Аксар вақт ба падежи Akkusativ дар олмонӣ мувофиқат мекунад. (Масалан: Китобро хондам - Ich habe das Buch gelesen).
- Пешоянди "ба": Вобаста ба феъл метавонад падежи Dativ ё Akkusativ-ро бо пешояндҳои муайян (ба монанди "zu" ё "an") талаб кунад.
- Сохтори изофӣ (ба монанди "хонаи падар"): Дар олмонӣ одатан тавассути падежи Genitive (das Haus des Vaters) ё пешоянди "von" (das Haus von dem Vater) ифода меёбад.
Изофа ва калимаҳои мураккаби олмонӣ (Komposita)
Яке аз вижагиҳои барҷастаи забони олмонӣ ин қобилияти сохтани калимаҳои мураккаби дароз (Komposita) мебошад. Олмониҳо метавонанд чанд исмро ба ҳам пайваст карда, як калимаи нав созанд. Дар забони тоҷикӣ барои ин мақсад бештар сохтори изофӣ ва пайвандакҳо истифода мешаванд. Масалан, ибораи тоҷикии "нақшаи рушди соҳибкорӣ" дар забони олмонӣ метавонад ҳамчун як калимаи мураккаб ифода ёбад: "Unternehmensentwicklungsplan".
Тарҷумон бояд маҳорати таҳлили ин гуна калимаҳои мураккабро дошта бошад ва ҳангоми тарҷума аз тоҷикӣ кӯшиш кунад, ки ибораҳои дарози изофиро ба калимаҳои мураккаби муъҷазу фаҳмои олмонӣ табдил диҳад, то услуби олмонӣ ҳифз шавад.
Реалияҳои фарҳангӣ ва усулҳои локализатсия
Тарҷума танҳо интиқоли калимаҳо аз як забон ба забони дигар нест, балки тарҷумаи фарҳангҳо низ мебошад. Тоҷикистон дорои таъриху фарҳанги бойи шарқӣ буда, дорои мафҳумҳоест, ки дар Аврупо ва Олмон вуҷуд надоранд. Масалан, мафҳумҳои "дастархон", "ҳашар", "суманак", "меҳмонхона" (дар заминаи хонаҳои анъанавии тоҷикӣ), "куртаи чакан" ва ғайра дар забони олмонӣ муодили мустақим надоранд. Барои тарҷумаи ин гуна мафҳумҳо тарҷумонҳо усулҳои зеринро истифода мебаранд:
- Транслитератсия бо шарҳ: Навиштани калима бо ҳуруфи лотинӣ ва додани шарҳи кӯтоҳ дар дохили қавс ё эзоҳ (Масалан: Dastarchan - ein traditionelles Tischtuch ва ғайра).
- Тарҷумаи тавсифӣ: Ифодаи маънои калима бо чанд калимаи дигар дар олмонӣ.
- Истифодаи аналогҳои наздик: Дарёфти мафҳуме дар фарҳанги олмонӣ, ки ба мафҳуми тоҷикӣ шабоҳат дорад, ҳарчанд комилан якхела набошад.
Истифодаи дурусти замонҳои феъл ва майлҳо
Системаи феълии забони олмонӣ дорои замонҳои мураккаб ба монанди Perfekt (гузаштаи гуфтугӯӣ), Präteritum (гузаштаи китобӣ), Plusquamperfekt (гузаштаи пешин) ва замонҳои оянда мебошад. Инчунин, майли шартӣ-хоҳишӣ (Konjunktiv I ва Konjunktiv II) дар олмонӣ барои ифодаи нутқи ғайримустақим ва ҳолатҳои ғайривоқеӣ нақши калон дорад.
Дар забони тоҷикӣ мо дорои системаи бойи замонҳои гузашта (гузаштаи наздик, дур, нақлӣ ва ғайра) ҳастем, ки бо истифода аз пасвандҳо ва феълҳои ёвар сохта мешаванд. Тарҷумон бояд фарқияти нозуки байни замонҳоро дарк кунад. Масалан, замони гузаштаи нақлӣ дар тоҷикӣ ("омада будааст"), ки нишон медиҳад гӯянда шоҳиди воқеа набудааст, дар олмонӣ бояд тавассути воситаҳои махсуси луғавӣ (ба монанди феъли "sollen" ё ибораҳои "es wird gesagt") ё Konjunktiv тарҷума карда шавад, то ин тобиши маъноӣ гум нагардад.
Тавсияҳо ва қоидаҳои тиллоӣ барои тарҷумонон
Барои ба даст овардани сифати баланди тарҷума аз забони тоҷикӣ ба олмонӣ, риояи тавсияҳои зерин муфид хоҳат буд:
- Мутолиаи пайвастаи адабиёти олмонӣ: Барои ошно шудан бо сохтори ҷумлаҳо ва услуби табиии забон, мутолиаи рӯзномаҳо, мақолаҳои илмӣ ва адабиёти бадеии олмонӣ зарур аст.
- Истифодаи луғатҳои тафсирӣ: Ҳангоми тарҷума танҳо ба луғатҳои дузабона такя накунед. Луғатҳои тафсирии олмонӣ (ба монанди Duden) ба шумо кӯмак мекунанд, ки маънои дақиқ ва заминаи истифодаи калимаро фаҳмед.
- Таҳрири ниҳоӣ аз ҷониби гӯяндаи бумӣ (Native Speaker): Агар матни тарҷумашуда барои нашри расмӣ ё тиҷоратӣ пешбинӣ шуда бошад, ҳатман онро ба як мутахассиси олмонизабон нишон диҳед, то нозукиҳои услубӣ ва ифодаҳои табиӣ санҷида шаванд.
- Омӯзиши пайвастаи истилоҳот: Истилоҳоти соҳавии ҳуқуқӣ, тиббӣ ё техникӣ дар ҳарду забон зуд тағйир меёбанд. Таҳияи луғати шахсии истилоҳот сифат ва суръати кори шуморо баланд мебардорад.