די דינאַמישע באַציִונג צווישן ייִדיש און עבֿרית
איבערזעצן פֿון ייִדיש אויף העברעיש (עבֿרית) איז ניט בלויז אַן איבערזעצונג צווישן צוויי שפּראַכן, נאָר אַ טיפֿער דיִאַלאָג צווישן צוויי וועלטן וואָס טיילן אַ קאָמפּליצירטע היסטאָרישע ירושה. הגם ביידע שפּראַכן נוצן דעם זעלבן אַלפֿאַבעט און זענען שטאַרק פֿאַרבונדן דורך דער ייִדישער געשיכטע, פֿאָרשטעלן זיי צוויי איבערקערענישן אין לינגוויסטישער סטרוקטור. ייִדיש, ווי אַ גערמאַנישע שפּראַך מיט שטאַרקע סלאַווישע און העברעיש-אַרמישע השפּעות, פֿאַרמאָגט אַ גאָר אַנדערן גראַמאַטיקאַלישן און קולטורעלן קאָד ווי עבֿרית, וואָס איז אַ סעמיטישע שפּראַך מיט אַן אומאָפּהענגיקן סיסטעם פֿון וואָרצלען און בניינים.
צו שאַפֿן אַ הויך-קוואַליטאַטיווע איבערזעצונג מוז דער איבערזעצער פֿאַרשטיין ניט בלויז די לעקסישע באַדייטן, נאָר אויך די פֿילאָסאָפֿיע הינטער די ווערטער. די הויפּט-אַרויספֿאָדערנונג ליגט אין דעם פֿאַקט וואָס ייִדיש פֿאַרקערפּערט די גלות-ייִדישקייט, די שטעטל-קולטור און די ייִדישע ייִשובֿים אין אייראָפּע, בעת די מאָדערנע העברעישע שפּראַך איז אַנטוויקלט געוואָרן ווי אַ נאַציאָנאַלער סימבאָל פֿון דער באַנײַונג אין לאַנד ישׂראל. אָט דער קולטורעלער און פֿילאָלאָגישער אונטערשייד פֿאָדערט ספּעציעלע טעכניקן כּדי איבערצוגעבן דעם ריכטיקן טאָן און סטיל פֿון איין שפּראַך אויף דער צווייטער.
גראַמאַטיקאַלישע און סינטאַקטישע דיפֿערענצן
דער ערשטער שליסל צו אַן ערפֿאָלגרייכער איבערזעצונג איז דאָס באַהערשן פֿון די סינטאַקטישע סטרוקטורן. לאָמיר באַטראַכטן עטלעכע פֿון די וויכטיקסטע אונטערשיידן צווישן די צוויי שפּראַכן:
- סינטאַקס און וואָרט-סדר: ייִדיש געהערט צו דער גרופּע פֿון "Verb-Second" (V2) שפּראַכן, וווּ דער נאָמינירער ווערב מוז קומען ווי דער צווייטער עלעמענט אין דעם זאַץ. העברעיש, פֿון דער אַנדערער זײַט, נוצט אַ מער פֿלעקסיבלן אָדער קלאַסישן SVO (סוביעקט-ווערב-אָביעקט) סדר. דאָס איבערזעצן וואָרט-ביי-וואָרט קען פֿירן צו אומנאַטירלעכע זאַצן אין העברעיש.
- מינימום און דזשענדער: ייִדיש פֿאַרמאָגט דרײַ מינים: זכר (זכר), נקבה (נקבה) און נייטראַל (נשול). עבֿרית האָט בלויז צוויי מינים (זכר און נקבה). ביים איבערזעצן נייטראַלע ווערטער פֿון ייִדיש (ווי "דאָס קינד" אָדער "דאָס הויז") מוז מען זיי צופּאַסן צו זכר אָדער נקבה אין העברעיש, וואָס ענדערט אויך די אַדיעקטיוון און ווערבן אינעם זאַץ.
- ווערב-קאָנדזשוגאַציע און די העברעישע בניינים: ייִדישע ווערבן ווערן קאָנדזשוגירט ענלעך צו דײַטש, ניצנדיק העלף-ווערבן (ווי "האָבן" אָדער "זײַן") פֿאַר פֿאַרגאַנגענע צײַטן. העברעיש ניצט דעם סיסטעם פֿון זיבן "בניינים" (בנייני הפועל) צו באַשטימען די אַקטיווקייט אָדער פּאַסיווקייט פֿון דער קאַטעגאָריע. דער איבערזעצער מוז געפֿינען דעם גענויעם בנין וואָס שפּיגלט אָפּ דעם אַספּעקט פֿונעם ייִדישן ווערב.
- דער נוצן פֿון "סמיכות": העברעיש מאַכט אַ ברייטן נוצן פֿון דעם קאָנסטרוקט-סטאַטוס (סמיכות) צו פֿאַרבינדן צוויי סובסטאַנטיוון. אין ייִדיש ווערט דאָס געוויינטלעך אויסגעדריקט דורך פֿאָרשטעלונגען (ווי "פֿון") אָדער דורך קאָמפּאָנענטן (ווי "דער טיר-שליסל"). דער איבערזעצער דאַרף קענען פֿאַרוואַנדלען די ייִדישע סטרוקטורן אין עלעגאַנטע העברעישע סמיכויות (ווי "מפתח הדלת").
דער לשון־קודש קאָמפּאָנענט: די סכּנה פֿון "פֿאַלשע פֿרײַנד"
איינער פֿון די מערסט פֿאַרפֿירערישע אַספּעקטן פֿון איבערזעצן פֿון ייִדיש אויף העברעיש איז דער לשון-קודש קאָמפּאָנענט. ייִדיש פֿאַרמאָגט טויזנטער ווערטער וואָס קומען אָריגינעל פֿון תּנ"ך און חז"ל. אָבער, די דאָזיקע ווערטער האָבן אָפֿט מאָל דורכגעמאַכט אַ סעמאַנטישן ענדערונג אין ייִדיש. אַזוי אַרום קען אַ וואָרט וואָס זעט אויס לעקסיש העברעיש האָבן אַ גאָר אַנדערן זינען אין ייִדיש ווי אין מאָדערנער עבֿרית.
לאָמיר נעמען עטלעכע בולטע ביישפּילן:
- עבודה: אין ייִדיש מיינט "עבודה" אָפֿט מאָל שווערע, פּלאָגזאַמע אַרבעט אָדער דזשאַבלע (למשל, "דאָס איז אַ גאַנצע עבודה"), בעת אין מאָדערנער העברעיש באַצייכנט עס קיין שום אַרבעט אָדער באַשעפֿטיקונג אויף אַ פֿלאַכן אָפֿיציעלן אופֿן.
- כּלל: אין ייִדיש נוצט מען "ער איז ניט קיין כּלל" אין דעם זינען פֿון אומסטאַביל אָדער אומזיכער, בעת אין העברעיש מיינט "כלל" אַ גלאָבאַלן הערשן אָדער אַ קהילה.
- פרנסה: אין ביידע שפּראַכן באַצייכנט עס דעם וועג ווי אַזוי מען פֿאַרדינט געלט, אָבער אין ייִדיש טראָגט דאָס וואָרט אַ ספּעציעלן עמאָציאָנעלן און משפּחהדיקן באַדייט וואָס פֿאָדערט טיילמאָל אַ מער פּאָעטישע העברעישע אַלטערנאַטיוו ווי בלויז "הכנסה" אָדער "משכורת".
- חבֿר: אין ייִדיש מיינט עס געוויינטלעך אַ נאָענטן פֿרײַנד אָדער אַ מיטגליד אין אַ באַוועגונג, בעת אין מאָדערנער עבֿרית קען עס אויך באַדײַטן אַ ספּעציפֿישן קאָלעגע אָדער אַ פּאַרטנער.
דעריבער מוז דער איבערזעצער זײַן העכסט פֿאָרזיכטיק און ניט אויטאָמאַטיש טראַנספֿאָרמירן לשון-קודש ווערטער פֿון ייִדיש גלײַך אין העברעיש אָן צו קאָנטראָלירן דעם קאָנטעקסט. אָפֿט מאָל איז בעסער צו ניצן אַ מער מאָדערנע העברעישע סינאָנים כּדי צו פֿאַרמײַדן מיספֿאַרשטענדענישן.
קולטורעלע לאָקאַליזאַציע און אידיאָמאַטישע פֿראַזעס
ייִדיש איז באַקאַנט מיט אירע רײַכע אידיאָמען, הומאָר און עמאָציאָנעלע נואַנסן. אייראָפּעיִשע רעאַליעס פֿון ייִדישן לעבן (ווי דאָס שטעטל, קאַשע, קלעזמער, אָדער שדכנות) האָבן ניט קיין גלײַכע עקוויוואַלענטן אין דער הײַנטיקער ישׂראלדיקער קולטור. ווען מען זעצט איבער די דאָזיקע באַגריפֿן, מוז דער איבערזעצער באַשליסן צי ער וויל האַלטן דעם אָריגינעלן קאָלאָריט דורך טראַנסליטעראַציע און דערקלערונגען, צי ער וויל געפֿינען אַ העברעישן עקוויוואַלענט וואָס רופֿט אַרויס אַן ענלעכע עמאָציע.
פֿאַרשיידענע אידיאָמאַטישע אויסדרוקן פֿאָדערן שעפֿערישע איבערזעצונגען:
- "זײַן אַ מענטש": דאָס איז אַ טיפֿער פֿילאָסאָפֿישער באַגריף אין ייִדיש וואָס מיינט צו פֿירן זיך מיט ערלעכקייט, כבוד און עמפּאַטיע. איבערזעצן דאָס ווי "להיות אדם" גיט ניט איבער דעם פֿולן באַדייט. מען קען ניצן פֿראַזעס ווי "להיות בן אדם הגון" אָדער "להתנהג ביושר ובכבוד".
- "נעבעך": אַ וואָרט וואָס דריקט אויס מיטגעפֿיל אָבער אויך אַ ביסל ביטול. אין העברעיש איז ניטאָ קיין איין וואָרט וואָס גיט דאָס אָפּ פּינקטלעך. מען קען ניצן "מסכן" אָדער "אומלל", אָבער די עמאָציאָנעלע השפּעה קען זײַן אַנדערש לויט דעם קאָנטעקסט.
- "נחת": געוויינטלעך פֿאַרבונדן מיט קינדער (שעפּן נחת). די העברעישע איבערזעצונג קען זײַן "נחת רוח" אָדער "גאווה וסיפוק", אָבער "רוות נחת פֿון די קינדער" דאַרף איבערגעזעצט ווערן אויף עבֿרית מיט ספּעציפֿישע פֿראַזעס ווי "לרוות נחת מצאצאיו".
פּראַקטישע עצות פֿאַר אַן עפֿעקטיווע איבערזעצונג-אַרבעט
כּדי צו דערגרייכן די בעסטע רעזולטאַטן בעת איבערזעצן פֿון ייִדיש אויף עבֿרית, איז כּדאַי צו פֿאָלגן די פֿאָלגנדע פֿאַכמענישע כללים:
- אידענטיפֿיצירן דעם דיאַלעקט און דעם מקור פֿון דעם טעקסט: די שפּראַך פֿון אַ ייִדישן שרײַבער פֿון גאַליציע וועט זײַן אַנדערש אין לעקסיקאָן און סטיל פֿון אַ שרײַבער פֿון ליטע אָדער סאָוועטישן רוסלאַנד. פֿאַרשטיין דעם הינטערגרונט העלפֿט צו ינטערפּרעטירן די ווערטער ריכטיק.
- אָפּשאַצן דעם ציל-עולם (Target Audience): אויב דער טעקסט איז געווידמעט פֿאַר אַן אַקאַדעמישן אָדער היסטאָרישן עולם אין ישׂראל, קען מען ניצן אַ מער העכערן, ליטעראַרישן העברעישן סטיל (שפה מליצית אָדער תנ"כית). אויב דער ציל איז אַ ברייטערער לייענער-קרײַז, איז בעסער צו ניצן אַ מער צוטריטלעכע, מאָדערנע שפּראַך.
- אויסמײַדן די ייִדישע סינטאַקס-קאַלקירונג: אָפֿט מאָל מאַכן איבערזעצער דעם טעות פֿון לאָזן די דײַטשמערישע אָדער סלאַווישע זאַץ-סטרוקטור פֿון ייִדיש אומגעענדערט אין העברעיש. עס איז קריטיש וויכטיק איבערצובויען די זאַצן פֿון סקראַטש כּדי זיי זאָלן קלינגען נאַטירלעך פֿאַר אַ העברעיש-רעדנער.
- נוצן צוויי-שפּראַכיקע און קאָנטעקסטועלע ווערטערביכער: צוטריט צו קוואַליטאַטיווע ווערטערביכער ווי דעם ווערטערבוך פֿון מאָדערן ייִדיש פֿון אוריאל ווײַנרײַך אָדער אָנליין רעסורסן פֿון ייִדישן וויסנשאַפֿטלעכן אינסטיטוט (ייִוואָ) איז אַ פֿליכט פֿאַר יעדן פּראָפֿעסיאָנעלן לינגוויסט.
סך-הכּל
איבערזעצן פֿון ייִדיש אויף העברעיש איז אַ קונסט פֿון בריקן-בויען צווישן צוויי וויכטיקע קאַפּיטלען פֿון דער ייִדישער קולטור-געשיכטע. דורך פֿאַרשטיין די גראַמאַטיקאַלישע אונטערשיידן, דערקענען די סעמאַנטישע שיפֿטן פֿונעם לשון-קודש קאָמפּאָנענט, און צופּאַסן די אידיאָמען צו דער מאָדערנער העברעישער רעאַליטעט, קען דער איבערזעצער שאַפֿן אַ ווערק וואָס כאַפּט דעם אמתן גײַסט פֿונעם מקור-טעקסט און גיט אים א ניי לעבן אין דער העברעישער שפּראַך.