Terjime işi diňe bir sözleri bir dilden başga dile geçirmek däl, eýsem iki sany dürli dünýägaraşyň, medeniýetiň we pikirleniş ulgamynyň arasynda köpri gurmakdyr. Türkmen dili bilen Uels (kelt) diliniň arasyndaky terjime prosesi hem bu babatda özboluşly kynçylyklary we aýratynlyklary ýüze çykarýar. Türkmen dili Altaý diller maşgalasynyň oguz toparyna degişli bolup, agglýutinatiw gurluşa eýedir. Uels dili bolsa Hindi-Ýewropa diller maşgalasynyň kelt şahasyna degişli bolup, fleksiw aýratynlyklary we gurluş taýdan düýbünden başgaça sintaktik kadalary bilen tapawutlanýar. Bu makalada türkmen dilinden uels diline terjime etmegiň iň esasy kynçylyklary, grammatik we leksik aýratynlyklary hem-de terjimeçiler üçin peýdaly maslahatlar barada giňişleýin söhbet açarys.
Sintaktik Tapawutlar: SOV we VSO Gurluşlarynyň Garşylygy
Türkmen dilinden uels diline terjime edilende ýüze çykýan iň uly kynçylyklaryň biri sintaksis, ýagny söz düzümidir. Türkmen dilinde adaty söz tertibi SOV (Subýekt - Obyekt - Verbi/Işlik) görnüşindedir. Ýagny, sözlemiň eýesi başda gelýär, habar (işlik) bolsa hemişe sözlemiň ahyrynda ýerleşýär. Mysal üçin: "Men kitaby okadym" sözleminde "Men" (eýe), "kitaby" (doldurjy), "okadym" (habar) tertibindedir.
Emma uels dilinde (Cymraeg) ýagdaý düýbünden başgaçadyr. Uels dili dünýädäki seýrek duş gelýän VSO (Verb - Subýekt - Obyekt) söz tertibine eýedir. Bu ulgamda işlik hemişe sözlemiň başynda gelýär, ondan soň eýe we doldurjy gelýär. Ýokardaky mysaly uels diline terjime edenimizde, sözlemiň gurluşy "Okadym men kitaby" (Darllenais i'r llyfr) görnüşinde bolar. Terjimeçi türkmençe uzyn we çylşyrymly sözlemleri uels diline geçirende, bütin sözlemiň gurluşyny ýokardan aşak ýa-da yzdan öne tarap üýtgetmeli bolýar. Bu bolsa diňe bir sözleri terjime etmegi däl, eýsem sözlemiň manysyny doly özleşdirip, täzeden gurmagy talap edýär.
Agglýutinatiwlik we Uels Diliniň Mutasiýa Ulgamy
Türkmen dili agglýutinatiw dildir. Bu bolsa söz köküne dürli goşulmalaryň (düşüm, degişlilik, köplük we ş.m.) yzygiderli goşulmagy arkaly täze many aňladýan sözleriň ýasalmagyny aňladýar. Mysal üçin, "öýlerimizde" sözi "öý" (kök), "-ler" (köplük), "-imiz" (degişlilik), "-de" (wagt-orun düşümi) goşulmalaryndan ybaratdyr. Uels dilinde bolsa bu düşünjeler köplenç predloglar (öň goşulmalar) we işlikleriň kömekçi formalary arkaly aňladylýar.
Mundan başga-da, uels diliniň iň çylşyrymly aýratynlyklarynyň biri hem baş çekimsizleriň mutasiýasy (treigladau) bolup durýar. Uels dilinde sözüň başyndaky harplar (esasanam çekimsizler) özünden öň gelýän söze ýa-da grammatik ýagdaýa baglylykda üýtgeýär. Mutasiýanyň üç görnüşi bar: ýumşak (soft), burun (nasal) we spirant mutasiýasy. Mysal üçin, "cath" (pişik) sözi "meniň pişigim" diýilende "fy nghath" görnüşine, "onuň pişigi" (erkek) diýilende "ei gath" görnüşine öwrülýär. Türkmen dilinde beýle ulgam ýokdur we terjimeçi uels diliniň bu grammatik aýratynlygyna örän gowy göz ýetirmelidir, ýogsam terjime edilen tekstde gaty köp grammatik ýalňyşlyklar ýüze çykyp biler.
Grammatik Jyns we Düşümler
Türkmen dilinde grammatik jyns (erkeklik, aýallyk ýa-da orta jyns) ýokdur. Sözler grammatik taýdan bitarapdyr. Uels dilinde bolsa ähli atlar iki jynsa bölünýär: erkeklik (gwrywaidd) we aýallyk (benywaidd) jynsy. Atlar jyns taýdan tapawutlanýandygy sebäpli, olaryň öňünden gelýän artikller, sypatlar we işlikler hem şol jynsa görä üýtgeýär hem-de ýokarda agzalan mutasiýa kadalaryna sezewar bolýar.
Terjimeçi türkmen dilindäki "ol" çalyşmasyny uels diline geçirende, gürrüňiň kim ýa-da näme barada barýandygyny takyk bilmelidir. Çünki uels dilinde "ol" çalyşmasynyň ýerine "o" (erkek adama/zada) ýa-da "hi" (aýal adama/zada) ulanylmalydyr. Şeýle hem, türkmen dilindäki alty sany düşüm ulgamynyň berýän manylaryny uels dilinde predloglar we söz tertibi arkaly dogry bermek terjimeçiden ýokary ussatlygy talap edýär.
Medeni we Idiomatik Adaptasiýa
Linguistik tapawutlardan başga-da, medeni aýratynlyklar terjimäniň hiline gönüden-göni täsir edýär. Türkmen medeniýeti we dili köp sanly atalar sözleri, nakyllar we idiomatik aňlatmalar bilen baýdyr. Mysal üçin, türkmen dilindäki "Dama-dama köl bolar" diýen nakyly uels diline göni terjime etmek ("Drop by drop becomes a lake" manysynda) uels okyjysy üçin geň görnüp biler. Terjimeçi munuň deregine uels dilindäki ekwiwalentini gözlemelidir.
Uels medeniýetinde hem özboluşly aňlatmalar bar. Terjime prosesinde medeni adaptasiýa (lokalizasiýa) we ekwiwalentlik ýörelgelerini dogry ulanmak örän möhümdir. Göni terjime köplenç manynyň ýitmegine ýa-da tekstiň emeli görünmegine getirilýär. Terjimeçi diňe bir sözlük ulanman, eýsem iki halkyň durmuşy, taryhy we däp-dessurlary barada çuňňur bilimlere eýe bolmalydyr.
Tejribeli Terjimeçiler üçin Esasy Maslahatlar
Türkmen dilinden uels diline şowly we hilli terjime etmek üçin aşakdaky maslahatlara eýermek peýdalydyr:
- Sözme-söz terjime etmekden gaça duruň: Sözlemleriň sintaktik gurluşy düýbünden tapawutly bolany üçin, ilki bilen sözlemiň umumy manysyny aňyňyzda analiz ediň, soňra bolsa ony uels diliniň VSO gurluşyna laýyklykda täzeden guruň.
- Mutasiýa kadalaryny gaýtalaň: Uels dilindäki mutasiýa kadalary terjime edilen tekstiň tebigy we dogry bolmagyny üpjün edýän iň esasy guraldyr. Sözleriň haýsy predloglardan we artikllerden soň üýtgeýändigini hemişe gözegçilikde saklaň.
- Lokalizasiýa üns beriň: Türkmen dilindäki medeni aňlatmalary we degişmeleri uels diline terjime edeniňizde, uels medeniýetindäki meňzeş manyly aňlatmalary gözläň we şolary ulanyň.
- Tehnologik gurallardan peýdalanyň: Dürli sözlükleri, uels diliniň grammatika barlag programmalaryny we terjime ýady (Translation Memory) gurallaryny işiňizde netijeli ulanmagy başaryň.
- Teksti redaktirläň: Terjime gutarandan soň, ony uels dilinde ene dili ýaly gürleýän (native speaker) bilermene gözden geçirtmek tekstiň tebigylygyny has-da artdyrar.
Netijede, türkmen dilinden uels diline terjime etmek çuňňur dil bilimini, ünsi we iki medeniýeti hem ýakyndan tanamagy talap edýän döredijilikli we çylşyrymly prosesdir. Ýokarda agzalan kynçylyklary we aýratynlyklary göz öňünde tutup işlemek terjimeçiniň hünär derejesini we terjimäniň hilini täze derejelere göterjekdir.