Mae trosi cynnwys o'r Gymraeg (iaith Geltaidd ag iddi drefn ferfol nodweddiadol) i'r Tsieueg (neu Chichewa, iaith Bantu a siaredir yn eang ym Malawi, Zambia a Mozambique) yn cyflwyno her ieithyddol eithriadol. Nid dim ond cyfnewid geiriau ydyw, ond yn hytrach ail-lunio map gwybyddol a strwythurol y neges. Er mwyn cyflawni cyfieithiad cywir, naturiol ac effeithiol sy'n darparu profiad defnyddiwr llyfn, rhaid i gyfieithwyr ddeall y gwahaniaethau sylfaenol mewn cystrawen, morffoleg ferfol, a systemau cytgord gramadegol sy'n nodweddu'r ddwy iaith hyn.
Ailstrwythuro Cystrawen: O VSO i SVO
Un o'r gwahaniaethau mwyaf amlwg rhwng y Gymraeg a'r Tsieueg yw trefn sylfaenol y frawddeg. Mae'r Gymraeg yn defnyddio strwythur Berf-Goddrych-Gwrthrych (VSO) yn ei ffurfiau berfol syml (er enghraifft, "Agorodd y dyn y drws"). Mewn cyferbyniad llwyr, mae'r Tsieueg yn dilyn trefn Goddrych-Berf-Gwrthrych (SVO) nodweddiadol, sef "Mwamuna anatsegula chitseko" (Y dyn / fe agorodd / y drws). Wrth gyfieithu testun cymhleth o'r Gymraeg, mae angen dadadeiladu'r berthynas ferfol yn gyntaf er mwyn gosod y goddrych ar flaen y frawddeg yn y Tsieueg.
Ar ben hynny, mae strwythurau ategol y Gymraeg (fel y defnydd o ferfau cynorthwyol fel "bod" yn "Mae'r dyn yn agor y drws") yn gofyn am drawsnewidiad i un ffurf ferfol synthesig yn y Tsieueg sy'n ymgorffori'r amser, yr agwedd, a'r cytgord goddrychol o fewn un gair sengl. Mae hyn yn golygu bod yn rhaid i'r cyfieithydd osgoi trawsosod gair am air, gan ganolbwyntio ar unedau ystyron cyfan er mwyn sicrhau nad yw cystrawen y Gymraeg yn llygru llif naturiol y Tsieueg.
System Ddosbarthu Enwau a Chytgord Chichewa
Tra bod y Gymraeg yn ymrannu ei henwau i ddau ryw ramadegol (gwrywaidd a benywaidd), mae gan y Tsieueg system ddosbarthu enwau (noun classes) llawer mwy cymhleth sy'n nodweddu o deulu ieithoedd Bantu. Rhennir enwau Tsieueg i mewn i oddeutu 18 o ddosbarthiadau gwahanol, yn seiliedig yn fras ar nodweddion fel bodau dynol, pethau byw, offer, ffrwythau, neu gysyniadau haniaethol. Mae pob dosbarth yn pennu rhagddodiad penodol ar gyfer yr enw ac yn galw am gytgord (concord) trwy gydol y frawddeg gyfan.
- Dosbarth 1 ac 2 (Mu-/Wa-): Defnyddir ar gyfer bodau dynol (e.g., munthu - person, lluosog: wanthu - pobl).
- Dosbarth 3 ac 4 (Mu-/Mi-): Defnyddir ar gyfer coed, planhigion a phethau natur (e.g., mtengo - coeden, lluosog: mitengo - coed).
- Dosbarth 5 ac 6 (Li-/Ma-): Defnyddir yn aml ar gyfer rhannau o'r corff neu ffrwythau (e.g., dzanja - llaw, lluosog: manja - dwylo).
Yn ymarferol, wrth drosi ansoddair neu ferf sy'n gysylltiedig ag enw o'r Gymraeg, rhaid i'r cyfieithydd nodi dosbarth yr enw hwnnw yn y Tsieueg yn gyntaf. Os yw'r enw yn perthyn i ddosbarth 1 (munthu), bydd yr ansoddair "da" yn cymryd y rhagddodiad cytgord priodol (e.g., munthu wabwino - person da). Os yw'n perthyn i ddosbarth 3 (mtengo), bydd yn newid (e.g., mtengo wabwino - coeden dda). Mae'r gofyniad hwn am gytgord rhwng enwau, ansoddeiriau, rhagenwau a berfau yn golygu bod camgymeriadau cytgord yn gallu gwneud y testun wedi'i gyfieithu yn annealladwy neu'n annaturiol dros ben i siaradwyr brodorol.
Morffoleg Ferfol Gref: Rhagddodiaid ac Mewnddodau
Yn y Gymraeg, dangosir amser ac agwedd berfol trwy newidiadau i ddiwedd y ferf (terfyniadau) neu trwy ferfau cynorthwyol. Yn y Tsieueg, fodd bynnag, mae'r ferf yn gweithredu fel brawddeg ynddi ei hun trwy gyfres o ragddodiaid ac mewnddodau (infixes) wedi'u cysylltu wrth y gwraidd berfol. Gall strwythur nodweddiadol ferf Tsieueg gynnwys:
[Rhagddodiad Goddrych] + [Marc Amser/Agwedd] + [Mewnddod Gwrthrych] + [Gwraidd Berfol] + [Terfyniad]
Er enghraifft, mae'r gair Tsieueg "ndidzakutsutsani" yn cyfateb i'r frawddeg Gymraeg "Byddaf yn eich gwrthwynebu chi". Yma, mae ndi- yn golygu "Fi" (goddrych), -dza- yn dynodi'r dyfodol, -ku- yn golygu "chi" (gwrthrych), -tsutsa yw'r gwraidd ("gwrthwynebu"), a -ni yn dangos parch neu luosogrwydd y gwrthrych. Rhaid i cyfieithwyr o'r Gymraeg fod yn hynod fanwl wrth ddadansoddi pwy sy'n cyflawni'r weithred a phwy sy'n ei derbyn, gan fod y manylion hyn yn cael eu hymgorffori'n uniongyrchol yn strwythur mewnol y ferf Tsieueg.
Trin Diwylliant ac Idiomau Lleol yn y Broses Drosi
Nid yw cyfieithu effeithiol yn gyfyngedig i ramadeg yn unig; mae angen addasu'r cynnwys yn ddiwylliannol (lleoleiddio). Mae gan y Gymraeg gyfoeth o idiomau a drosiadau sy'n gysylltiedig â diwylliant ac hanes Cymru (megis "dros y bont", "dal y gath i rywun" neu "cael gafael ar y pen draw"). Nid oes modd cyfieithu'r rhain yn llythrennol i'r Tsieueg heb golli'r ystyr yn llwyr.
Wrth drosi cysyniadau haniaethol neu idiomau, rhaid chwilio am gyfystyron diwylliannol yn y Tsieueg sy'n adlewyrchu profiad bywyd y gymuned ym Malawi neu Zambia. Er enghraifft, mae cysyniadau sy'n ymwneud â theulu, cymuned, a chydberthynas (fel athroniaeth 'Uunthu' neu 'Umutu' yn y de o Affrica) yn chwarae rhan ganolog yn y modd y caiff syniadau eu mynegi yn y Tsieueg. Felly, mae'n hanfodol cyfieithu'r ystyr drosiadol yn hytrach na'r geiriau unigol er mwyn ennyn ymddiriedaeth a pharch y gynulleidfa darged.
Canllawiau Technegol ac Offer Rheoli Terminoleg
Gan fod y Tsieueg yn iaith sydd â llai o adnoddau digidol (low-resource language) o'i chymharu ag ieithoedd Ewropeaidd mawr, mae yna heriau ychwanegol wrth ddefnyddio offer cyfieithu a gynorthwyir gan gyfrifiadur (CAT tools). Mae'n bwysig dilyn y camau hyn i sicrhau ansawdd technegol y cyfieithiad:
- Sefydlu Geiriadur Termau Unedig: Cyn dechrau ar unrhyw brosiect cyfieithu mawr, crëwch restr o delerau allweddol yn y Gymraeg a'u cyfieithiadau cytunedig yn y Tsieueg. Mae hyn yn atal anghysondebau wrth drosi termau technegol neu weinyddol nad oes ganddynt eiriau cyfatebol uniongyrchol.
- Rheoli Systemau Cyfieithu Peirianyddol yn Ofalus: Peiriannau cyfieithu awtomatig yn aml yn methu â deall systemau cytgord cymhleth y Tsieueg neu fwtaniadau'r Gymraeg. Rhaid defnyddio cyfieithu peirianyddol fel drafft cyntaf yn unig, gan ddibynnu bob amser ar olygydd brodorol i wneud ôl-olygu (post-editing) trylwyr.
- Ystyried Diwygiadau Orgraffyddol: Sicrhewch fod y cyfieithydd yn defnyddio'r orgraff swyddogol gyfredol ar gyfer y Tsieueg (fel y rheini a gymeradwywyd gan Fwrdd Chichewa Malawiaid neu sefydliadau addysgol perthnasol), gan fod amrywiadau rhanbarthol yn gallu effeithio ar dderbynioldeb y testun.
Trwy roi sylw manwl i'r strwythur SVO, rheolau traws-gysylltiedig y dosbarthiadau enwau, morffoleg y ferf, a manylion diwylliannol Affrica draws-Saharaidd, gall cyfieithwyr ddarparu cynnwys sydd nid yn unig yn gywir ond sydd hefyd yn atseinio'n ddiwylliannol ac ieithyddol gydag ugain miliwn o siaradwyr y Tsieueg ledled y byd.