Þýðingar á milli íslensku, norðurgermansks máls með flókinn beygingarstrúktúr, og ígbó (Ásụ̀sụ́ Ìgbò), Níger-Kongómáls sem talað er af tugum milljóna í suðausturhluta Nígeríu, eru fátíðar en krefjast mikillar nákvæmni. Þessi tvö tungumál eiga sér engar sameiginlegar sögulegar rætur og koma úr gjörólíkum málættum. Þýðandi sem glímir við þetta verkefni þarf því ekki aðeins að skilja orðabókarþýðingar, heldur einnig að brúa djúpan málfræðilegan og menningarlegan mun. Hér verður farið yfir helstu áskoranirnar, kerfisbundinn mun á málunum og hagnýt ráð til að tryggja hágæða þýðingu.
Málfræðilegur samanburður: Beygingar íslenskunnar gegn tónakerfi ígbó
Íslenska er þekkt fyrir flókið beygingakerfi sitt þar sem nafnorð, lýsingarorð, fornöfn og greinir beygjast í fjórum föllum, þremur kynjum og tveimur tölum. Sagnir beygjast eftir persónum, tölum, tíðum, hætti og mynd. Ígbó byggir hins vegar á gjörólíku kerfi. Í stað flókinna fallbeyginga treystir ígbó mikið á orðaröð, smáorð og sérstaklega tóna.
Ígbó er tónmál (e. tonal language), sem þýðir að tónhæðin sem atkvæði er borið fram með ákvarðar merkingu orðsins. Málfræðileg tengsl og merkingarbreytingar eru oft sýndar með tónbreytingum fremur en viðskeytum eða breytingum á stofni orðsins. Til dæmis getur orðið „ákwá“ (með háum tónum) þýtt „grátur“, en „àkwà“ (með lágum tónum) þýtt „rúm“, og „àkwá“ (lágur-hár) þýtt „egg“. Fyrir þýðanda sem vinnur úr íslensku yfir í ígbó er gríðarlega mikilvægt að átta sig á því að skrifaður texti á ígbó verður að vera rétt tónmerktur (ef samhengið krefst þess) til að forðast alvarlegan misskilning og tryggja réttan skilning lesenda.
Orðaröð, sagnir og setningagerð
Íslenska notar yfirleitt frumlag-sögn-andlag (SVO) orðaröð, en vegna fallbeyginga er hægt að hnika orðum til í setningunni til að leggja áherslu á ákveðna hluta hennar án þess að merkingin glatist. Ígbó notar einnig SVO-orðaröð en hún er mun stífari þar sem málfræðileg hlutverk stjórnast af stöðu orðanna í setningunni fremur en beygingarendingum.
Annað áhugavert einkenni á ígbó eru raðsagnir (e. serial verb constructions). Þetta þýðir að tvær eða fleiri sagnir eru notaðar saman í einni setningu án samtenginga til að lýsa einni samfelldri athöfn. Til dæmis, til að þýða íslensku setninguna „Hann færði henni bókina“ gæti ígbó notað samsetningu sem samsvarar bókstaflega „Hann tók bókina gaf henni“ (Ó vọ̀tara akwụ́kwọ́ nye ya). Þýðendur verða að kunna að leysa upp íslenskar sagnir og endurskipuleggja þær í þetta raðsagnakerfi til þess að textinn hljómi eðlilega og blæbrigðaríkt á ígbó.
Menningarleg staðfæring: Frá norðurslóðum til hitabeltisins
Menningarmunurinn á Íslandi og í suðausturhluta Nígeríu endurspeglast sterkt í orðaforðanum. Íslenskan er rík af orðum yfir snjó, ís, kulda, veðurfbrigði og sjávarútveg. Ígbó hefur hins vegar þróast í hitabeltisloftslagi og á sér ríka landbúnaðar- og samfélagssögu sem tengist yam-ræktun (snúðaldin), pálmaolíu og hefðbundnum samfélagsgerðum.
- Veðurfar og náttúra: Hugtök eins og „krap“, „gaddur“, „hálka“ eða „snjókoma“ eiga sér engar beinar þýðingar í ígbó. Þýðandinn verður að lýsa þessum fyrirbærum lýsandi (t.d. „frosin rigning“ eða „kalt hvítt vatn“) eða nota samhengisbundna nálgun sem nær utan um kjarna hugtaksins.
- Málshættir og orðatiltæki: Ígbó-menningin leggur gríðarlega mikla áherslu á málshætti (ilu). Þeir eru taldir vera „olían sem orðin eru borðuð með“. Að þýða íslenskan málshátt eins og „sjaldan fellur eplið langt frá eikinni“ bókstaflega yfir á ígbó gerir textann óskiljanlegan. Þess í stað þarf að finna ígbó-málshátt með sömu merkingu, til dæmis einn sem vísar til þess að ungviði dýra eða plantna líkist foreldrum sínum í staðbundnu samhengi.
- Félagsleg virðingarheiti og ávarp: Ígbó hefur flókið kerfi titla og virðingarheita sem tengjast samfélagsstöðu, aldri og titlum (t.d. „Ozo“ eða „Lolo“). Þegar þýtt er úr hinni frekar óformlegu íslensku, þar sem allir eru ávarpaðir með „þú“ og á fyrsta nafni án tillits til stéttar eða stöðu, þarf að gæta þess að bæta við viðeigandi kurteisismálfari og titlum þegar þýtt er yfir á ígbó til að sýna tilheyrandi virðingu.
Skortur á beinum orðabókum og mikilvægi bakþýðinga
Þar sem engar ítarlegar, beinar orðabækur eru til á milli íslensku og ígbó þurfa þýðendur oft að nota ensku sem brúarmál. Þetta ferli getur valdið svokölluðum „skuggavillum“ þar sem blæbrigði glatast í fyrri þýðingunni (úr íslensku yfir í ensku) og skila sér því aldrei í lokaútgáfuna á ígbó. Til að lágmarka þessa áhættu er mælt með eftirfarandi vinnuferli:
- Nákvæm greining á frumtexta: Skilgreindu merkingu allra íslenskra hugtaka, sérstaklega þeirra sem tengjast staðbundnum veruleika eða hafa myndræna og óbeina merkingu.
- Hugtakalýsing fremur en orð-til-orðs þýðing: Ef enska brúin er notuð skaltu skrifa stuttar útskýringar á erfiðum hugtökum á ensku frekar en að treysta eingöngu á eitt ensk samheiti áður en það er þýtt yfir í ígbó.
- Bakþýðing (e. Back-translation): Láttu annan sjálfstæðan þýðanda þýða textann úr ígbó aftur yfir í íslensku eða ensku til að athuga hvort upprunalega merkingin hafi breyst eða skekkst í ferlinu.
- Prófarkalestur móðurmálshafa: Endanlegur texti á ígbó verður alltaf að vera lesinn yfir af manni sem hefur ígbó að móðurmáli til að tryggja að setningafræðin, tónarnir og málsniðið séu náttúruleg og viðeigandi fyrir markhópinn.
Að lokum er þýðing á milli íslensku og ígbó listgrein sem krefst þess að þýðandinn sé sveigjanlegur, nákvæmur og skapandi. Með því að virða tónamálfræði ígbó, skilja raðsagnir og staðfæra menningarleg hugtök á viðeigandi hátt er hægt að brúa þetta mikla djúp á milli norðursins og Vestur-Afríku með frábærum árangri.