Að brúa bilið á milli norðursins og hitabeltisins krefst djúps skilnings á ólíkum málkerfum og félagslegum samskiptareglum.
Inngangur að tungumálunum tveimur
Íslenska og súndanska (basa Sunda) eru tungumál sem eiga sér rætur í gjörólíkum menningarheimum og málaættum. Íslenskan er indóevrópskt mál af norðurgermanskri grein, þekkt fyrir varðveislugildi sitt, flóknar beygingar og ríkan menningararf sem teygir sig aftur til fornsagna. Súndanska er aftur á móti austrónesískt tungumál sem talað er af yfir fjörutíu milljónum manna, einkum á vesturhluta eyjunnar Java í Indónesíu. Þegar þessi tvö mál mætast í þýðingarferlinu standa þýðendur frammi fyrir einstökum áskorunum sem krefjast meira en aðeins orðabókarþekkingar; þeir þurfa að skilja hvernig á að flytja hugsunarhátt og menningu á milli landsvæða sem eru aðskilin af þúsundum kílómetra og gjörólíku loftslagi.
Málfræðilegur munur: Beygingarmál gegn skeytingarmáli
Stærsta málfræðilega hindrunin liggur í kerfisbundinni uppbyggingu tungumálanna. Íslenska er mjög beygingarmál (inflectional language). Það þýðir að nafnorð, lýsingarorð, fornöfn og sagnir breyta formi sínu eftir kyni, tölu, ákveðleika og falli. Fallbeygingakerfið með sínum fjórum föllum (nefnifall, þolfall, þágufall og eignarfall) stýrir því hvernig setningarhlutar tengjast innbyrðis.
Súndanska starfar á allt annan hátt. Hún er að miklu leyti skeytingarmál (agglutinative language). Í stað þess að beygja orð í föllum notar súndanska flókið kerfi forskeyta (prefixes), viðskeyta (suffixes) og innskota (infixes) til að breyta merkingu orða, sagnbeygingu og til að gefa til kynna áttir eða tengsl. Til dæmis er sögnin að hlaupa breytt í mismunandi myndir eftir því hvort um er að ræða virka athöfn, endurtekna athöfn eða eitthvað sem gert er í sameiningu með því að bæta við smáögnum eins og N-, mang-, eða -an. Þýðandi getur því ekki framkvæmt orð-fyrir-orð þýðingu heldur verður hann að greina merkingarfræðilegt hlutverk hvers íslensks falls og endurbyggja það með réttum skeytum á súndönsku.
Félagslegt málsnið og kurteisisstig: „Undak-Usuk Basa“
Ein mikilvægasta áskorunin og jafnframt sú fínasta í súndönsku er hugtakið Undak-usuk basa, sem vísar til flókins kerfis félagslegs stigsmunar í máli. Íslenskt samfélag er mjög jafnréttissinnað og endurspeglast það í málinu; þérun er nánast horfin og allir eru ávarpaðir á sama hátt, hvort sem um er að ræða ráðherra eða barn. Í súndönsku er þessu öfugt farið.
Málið skiptist í nokkur stig eftir því hver viðmælandinn er:
- Basa Loma (óformlegt mál): Notað á milli náinna vina, fjölskyldumeðlima á sama aldri eða þegar talað er við yngri einstaklinga. Það er milliliðalaust og tjáir nálægð.
- Basa Lemas (kurteislegt/formlegt mál): Notað þegar sýna á eldra fólki, yfirboðurum, kennurum eða ókunnugum virðingu. Þessu stigi er frekar skipt í tvennt: málsnið sem notað er til að sýna sjálfum sér hófsemi og málsnið til að sýna viðmælandanum virðingu.
Þegar íslenskur texti er þýddur yfir á súndönsku verður þýðandinn að meta samhengið strax. Ef verið er að þýða vefsíðu fyrir tæknifyrirtæki, markaðsefni eða opinberar leiðbeiningar er Basa Lemas yfirleitt öruggasta valið. Hins vegar, ef verið er að þýða samtöl í skáldsögu þar sem persónur eru nánir vinir, myndi notkun á Basa Lemas gera textann stífan og óeðlilegan. Mistök á þessu sviði geta valdið því að textinn virðist dónalegur eða fjarlægur lesandanum.
Menningarleg staðfæring: Frá snjó yfir í hrísgrjónaakra
Þýðingar snúast ekki bara um orð, efni eða setningabyggingu heldur einnig um menningu. Íslenskt mál er fullt af hugtökum sem endurspegla norræna náttúru, kulda, snjó og sjómennsku. Súndónsk menning er aftur á móti samofin hitabeltisloftslagi, landbúnaði (sérstaklega hrísgrjónarækt) og hefðbundnum samfélagsgildum.
Hér eru nokkur dæmi um hvernig menning mótar málið og hvernig þýðandi þarf að bregðast við:
- Veðurfar og umhverfi: Hugtök eins og „heiðríkja“, „snjór“, „hríð“ eða „næturfrost“ eiga sér engar beinar hliðstæður í súndönsku sem lýsa sömu tilfinningu. Þýðandi þarf að nota skapandi líkingar eða útskýrandi setningar til að lesandinn skilji samhengið á áhrifaríkan hátt.
- Matarmenning og landbúnaður: Íslendingar eiga mörg orð yfir fisk og lambakjöt. Súndanar eiga hins vegar fjölda orða yfir hrísgrjón eftir því á hvaða stigi þau eru. Hrísgrjón á akrinum heita paré, ósoðin hrísgrjón heita béas, soðin hrísgrjón heita sangu og brennt lag af hrísgrjónum í botninum á potti heitir tutug. Ef íslenskur texti minnist einfaldlega á „hrísgrjón“ verður þýðandinn að skoða samhengið til að velja nákvæmlega rétta súndanska hugtakið.
Hagnýt ráð fyrir þýðendur
Fyrir þá sem vilja ná árangri í að flytja texta á milli þessara tveggja mála eru eftirfarandi atriði lykilatriði:
- Greindu markhópinn nákvæmlega: Áður en byrjað er að þýða skaltu skilgreine hver lesandinn er. Er þetta ungur netnotandi eða eldri viðskiptavinur? Þetta ákvarðar val þitt á milli Loma og Lemas.
- Varastu vélrænar þýðingar: Sjálfvirkar þýðingarvélar ráða afar illa við íslenska beygingarfræði og geta alls ekki greint félagslegt samhengi súndönsku kurteisisstiganna. Þær eiga það til að blanda saman stílum sem gerir textann óskiljanlegan eða móðgandi.
- Notaðu staðbundna yfirlestara: Þar sem súndanska er aðallega talmál og hefur mörg svæðisbundin blæbrigði (til dæmis muninn á málinu í Bandung og á strandsvæðum) er nauðsynlegt að láta móðurmálstalandi yfirfara textann til að tryggja að flæðið sé eðlilegt.
- Gefðu gaum að áhersluögnum: Súndanska notar mikið af áhersluögnum (svokölluðum klitics eða particles) eins og mah, tih, og téh til að stýra athygli lesandans. Rétt staðsetning þessara agna gefur textanum náttúrulegan hljóm.
SEO (leitarvélabestun) á súndönsku
Ef markmiðið er að birta efnið á netinu og ná miklum sýnileika á leitarvélum eins og Google, þarf að huga að SEO. Þótt indónesíska (Bahasa Indonesia) sé opinbert tungumál landsins, leita margir á súndönsku til að finna staðbundið efni eða tengjast menningu sinni á dýpri hátt.
Lykilatriði í SEO-bestun fyrir súndönsku eru:
- Lykilorðagreining í talmáli: Fólk leitar oft á því málsniði sem það notar daglega. Gakktu úr skugga um að lykilorðin endurspegli raunverulegt leitarval markhópsins en séu ekki of formleg bókmenntamál sem enginn notar í leit.
- Latneskt stafróf: Súndanska is í dag skrifuð með latnesku stafrófi í öllum stafrænum miðlum. Forðastu að nota hið forna súndanska letur (Aksara Sunda) í meginmálstexta ef þú vilt að leitarvélar skilji og skrái efnið þitt rétt, nema í skreytingarskyni.
- Vandaðir titlar og meta-lýsingar: Titill (title tag) og meta-lýsing (meta description) verða að vera grípandi, á réttu kurteisisstigi og innihalda mikilvægustu leitarorðin snemma í textanum til að auka smellihlutfall (CTR).