Að brúa bilið á milli tveggja tungumála sem eiga sér hvorki sameiginlegan uppruna né líka málfræðilega byggingu er ein mest krefjandi áskorun sem þýðandi getur tekist á við. Þýðingar á milli íslensku og víetnömsku falla svo sannarlega undir þennan flokk. Íslenska er germanskt mál, þekkt fyrir flókna beygingarfræði, sterka sögu og varðveislu forna máleinkenna. Víetnamska er hins vegar austrasískt einangrandi tónamál (e. isolating tonal language) þar sem einstök orð breyta aldrei formi sínu heldur ræðst merkingin og málfræðileg tengsl af orðaröð, tónum og sérstökum hjálparögnum. Til þess að þýðing á milli þessara mála verði nákvæm, blæbrigðarík og eðlileg þarf þýðandi að skilja djúpt þær málfræðilegu breytingar og menningarlegu staðfærslur sem eiga sér stað í ferlinu.
1. Frá flóknum beygingum til einangrandi orðskipunar
Stærsta málfræðilega hindrunin við þýðingar úr íslensku yfir í víetnömsku liggur í formgerð tungumálanna. Íslenskan er mjög beygð. Nafnorð beygjast í fjórum föllum (nefnifalli, þolfalli, þágufalli og eignarfalli), þremur kynjum (karlkyni, kvenkyni og hvorugkyni) og tveimur tölum (eintölu og fleirtölu). Lýsingarorð, töluorð og fornöfn verða einnig að samræmast nafnorðinu í öllum þessum flokkum. Að auki beygjast sagnir í persónum, tölu, tíðum, háttum og myndum.
Víetnamska hefur hins vegar engar beygingar. Hvert orð stendur sjálfstætt og breytist aldrei, óháð því hvar það stendur í setningunni eða hvaða hlutverki það gegnir. Í stað þess að nota beygingarendingar eins og íslenskan (t.d. hest-ur, hest-i, hest-s), treystir víetnamska á stranglega ákveðna orðaröð og notkun málfræðilegra agna til að gefa til kynna tíma, tölu eða samband orða. Þegar þýtt er úr íslensku verður þýðandinn því að brjóta upp íslensku beygingarnar, finna upplýsingarnar sem þær geyma (t.d. hvort verið sé að tala um nútíð eða þátíð, eða hvort um sé að ræða fleirtölu) og endurbyggja þær upplýsingar á víetnömsku með viðeigandi tímaögnum (svo sem đã fyrir liðinn tíma, đang fyrir yfirstandandi eða sẽ fyrir ókominn tíma) eða einfaldlega láta samhengið sjá um að skýra merkinguna.
2. Persónufornöfn og félagslegt samhengi
Íslensk persónufornöfn eru fremur einföld og einsleit. Við notum yfirleitt „ég“ og „þú“ án tillits til þess hver viðmælandinn er eða hver staða hans er gagnvart okkur. Þótt eldra fólk kunni að muna eftir þérun, er hún nánast horfin úr nútímamáli.
Í víetnömsku er þessu algerlega öfugt farið. Þar er ekkert eitt almennt orð sem samsvarar hlutlausu „ég“ eða „þú“ í daglegu tali. Kerfið byggir á flóknum skyldleikaheitum (e. kinship terms) og virðingarstigum sem endurspegla aldursmun, kyn, fjölskyldutengsl og félagslega stöðu viðmælandans. Þegar tveir einstaklingar talast við á víetnömsku verða þeir stöðugt að meta stöðu sína gagnvart hvor öðrum:
- Ef þú talar við einhvern sem er aðeins eldri en þú, notarðu anh (eldri bróðir) eða chị (eldri systir) yfir hann, og vísar til sjálfs þín sem em (yngra systkini).
- Ef viðmælandinn er á aldri við foreldra þína, notarðu chú (frændi) eða cô (frænka) og vísar til þín sem cháu (frændsystkini/barnabarn).
- Í formlegum eða viðskiptalegum aðstæðum er hægt að nota tôi (ég - formlegt/hlutlaust) en jafnvel þar er oftast reynt að nota virðingarfyllri orð eins og quý khách (virtur gestur) eða starfsheiti til að forðast kulda eða dónaskap.
Þetta gerir það að verkum að þýðandi sem vinnur með texta úr íslensku þarf stöðugt að hafa samhengið í huga. Setning eins og „Getur þú hjálpað mér?“ getur átt sér tugi mismunandi þýðinga á víetnömsku eftir því hverjir eiga í hlut. Mistök við val á fornafni geta gert textann annaðhvort óeðlilega kaldan, dónalegan eða jafnvel hlægilegan.
3. Notkun nafnorðaflokkara (Classifiers)
Annað einkenni á víetnömsku sem íslenskir þýðendur þurfa að læra að meta er notkun nafnorðaflokkara (víet. lượng từ). Á íslensku getum við sett tölu beint fyrir framan nafnorð (t.d. þrír hundar, tvær bækur, eitt borð). Í víetnömsku er þetta ekki hægt málfræðilega. Þar verður að setja sérstakt flokkunarorð á milli tölunnar og nafnorðsins, sem lýsir lögun, eðli eða gerð hlutarins:
- Con: Notað fyrir dýr og ákveðna lifandi eða kvika hluti (t.d. ba con chó - þrír hundar).
- Cái: Notað yfir flesta líflausa hluti, tæki og áhöld (t.d. hai cái bàn - tvö borð).
- Cuốn / Quyển: Notað yfir bæklinga, bækur eða hefti (t.d. một cuốn sách - ein bók).
- Tờ: Notað yfir pappírsblöð, miða eða dagblöð (t.d. một tờ báo - eitt dagblað).
Að velja rangan flokkara er algeng villa hjá þeim sem ekki hafa víetnömsku að móðurmáli. Þýðendur verða að hafa gott vald á þessum málfræðiflokkum til að tryggja að textinn hljómi náttúrulega og rétt.
4. Tónakerfið og ritmálið
Víetnamska er tónamál með sex mismunandi tóna sem breyta merkingu atkvæða algerlega. Þótt þetta tengist fyrst og fremst framburði og talmáli, birtist það í ritmáli í gegnum flókið kerfi broddstafa og tákna (diacritics) sem skrifuð eru yfir eða undir sérhljóða. Sem dæmi má taka atkvæðið „ba“ sem getur þýtt „þrír“ eða „faðir“ (fer eftir samhengi og tón), en með tónmerkjum getur það breyst í bà (amma/kona), bá (frænka/kóngur), bả (beita/eitur), bã (hrat) eða bạ (hvað sem er/af handahófi).
Íslenskan hefur aftur á móti ekkert tónakerfi heldur treystir á áherslur (sem eru nánast undantekningarlaust á fyrsta atkvæði orða) og lengd sérhljóða. Þegar verið er að þýða eða umrita íslensk sérnöfn eða hugtök yfir á víetnömsku, eða öfugt, þarf þýðandinn að vanda sig við að finna hljóðfræðilega samsvörun sem breytir ekki merkingu eða veldur ruglingi vegna tóna.
5. Menningarlegur munur og staðfærsla hugtaka
Menningarheimur Íslands og Víetnams gæti varla verið ólíkari, og þessi munur endurspeglast djúpt í orðaforða tungumálanna. Íslenskan á sér ríkan orðaforða yfir snjó, ís, veðurfar, landslag og sjávarútveg. Víetnamska hefur hins vegar þróast í hitabeltisloftslagi þar sem hrísgrjónarækt, búddismi og samfélagshugsun spila stórt hlutverk.
Ef þýtt er úr íslensku yfir í víetnömsku koma fljótt upp vandamál með hugtök sem eiga sér enga hliðstæðu. Hvernig á til dæmis að þýða íslensk orð yfir mismunandi gerðir af snjó eða veðri, svo sem „skafrenningur“, „slydda“ eða „hjarn“? Á víetnömsku er oftast aðeins til eitt almennt orð yfir snjó (tuyết) og því þarf þýðandinn oft að grípa til lýsandi þýðinga eða útskýringa til að skila réttri mynd.
Á hinn bóginn hefur víetnamska mörg orð yfir hluti sem íslenskan sér ekki mun á. Hrísgrjón eru gott dæmi: á íslensku notum við yfirleitt aðeins orðið „hrísgrjón“, en á víetnömsku er greint á milli lúa (plöntunnar eða óskorinna grjóna), gạo (hrárra, skornra grjóna) og cơm (eldaðra hrísgrjóna). Þýðandi sem vinnur úr víetnömsku yfir á íslensku verður að velja rétta samhengið til að þýðingin verði ekki stirð eða ofskýrð.
6. Hagnýt ráð fyrir árangursríkar þýðingar
Til að tryggja hágæða þýðingar á milli íslensku og víetnömsku ættu þýðendur að fylgja þessum hagnýtu ráðum:
- Skildu félagsleg tengsl: Greindu alltaf hver er að tala við hvern í textanum áður en þú velur persónufornöfn á víetnömsku.
- Forðastu orðréttar þýðingar: Reyndu að þýða merkingu heilla setninga frekar en að fylgja einstökum orðum. Vegna ólíkrar málfræði leiða orðréttar þýðingar yfirleitt til óskiljanlegs texta.
- Notaðu samhengisvísbendingar: Þar sem víetnamska beygist ekki, getur þurft að bæta við tímaögnum eða fjöldaorðum sem ekki eru beint til staðar í íslenska textanum til að gera merkinguna skýra.
- Staðfærðu menningarleg hugtök: Þegar þú rekst á hugtök sem tengjast staðháttum eða menningu (eins og matargerð eða veðurfari), skaltu leita að menningarlegri hliðstæðu frekar en að reyna að búa til nýyrði sem lesandinn skilur ekki.
Að lokum er ljóst að þýðingar á milli íslensku og víetnömsku krefjast meira en aðeins orðabókarnotkunar. Þær krefjast næms skilnings á tveimur ólíkum málkerfum og menningarheimum. Með því að sýna málfræðilegum blæbrigðum og félagslegu samhengi virðingu geta þýðendur búið til texta sem miðlar upprunalega boðskapnum á skýran og áhrifaríkan hátt.