Азыркы ааламдашуу доорунда ар кыл тилдердин ортосундагы маданий, экономикалык жана саясий байланыштар өзгөчө мааниге ээ болууда. Бул процессте кыргыз тилинен араб тилине которуу маселеси да актуалдуу багыттардын бирине айланды. Кыргызстан менен араб өлкөлөрүнүн ортосундагы дипломатиялык алакалар, соода-сатык жана билим берүү тармагындагы кызматташтык күн санап өсүүдө. Бирок, бул эки тилдин лингвистикалык структурасы, генеалогиялык тарыхы жана маданий фону бири-биринен кескин айырмаланат. Түрк тилдеринин үй-бүлөсүнө кирген агглютинативдик кыргыз тили менен семит тилдерине кирген флективдүү араб тилинин ортосундагы котормо процесси терең билимди, тажрыйбаны жана өзгөчө кылдаттыкты талап кылат. Бул макалада биз кыргыз-араб котормосунун негизги нюанстарын, грамматикалык тоскоолдуктарды жана сапаттуу котормого жетишүүнүн жолдорун кенен талдап чыгабыз.
Кыргыз жана араб тилдеринин структуралык жана морфологиялык айырмачылыктары
Котормочу туш болгон эң биринчи жана эң чоң кыйынчылык — бул тилдердин структуралык курулушундагы айырмачылык. Кыргыз тили агглютинативдүү тил болуп саналат. Бул тилде жаңы сөздөр жана грамматикалык формалар уңгуга мүчөлөрдүн (аффикстердин) ырааттуу түрдө жалганышы аркылуу жасалат. Ал эми араб тили флективдүү тилдердин катарына кирет жана анын негизин үч же төрт тамгадан турган уңгу (арабча "жазр") түзөт. Бул уңгуга ички флексия (сөздүн ичиндеги тыбыштардын өзгөрүшү) жана ар кандай калыптар (шаблондор) колдонулуу менен жаңы сөздөр жаралат.
Мисалы, кыргыз тилиндеги «жазуучуларыбыздан» деген сөздү алсак, бул жерде уңгу «жаз», ага «-уу», «-чу», «-лар», «-ыбыз», «-дан» сыяктуу көптөгөн мүчөлөр кошулуп, сөздүн маанисин жана грамматикалык ролун аныктап жатат. Араб тилинде болсо «жазуу» деген түшүнүк «к-т-б» (ك-ت-б) уңгусунан башталат. Ушул үч тамгадан «китаб» (китеп), «катиб» (жазуучу), «мактаб» (мектеп/кеңсе), «мактуб» (кат) сыяктуу сөздөр ички түзүлүштүн өзгөрүшү аркылуу гана жасалат. Котормочу бул эки башка системанын иштөө принцибин терең түшүнбөсө, сөзмө-сөз которуу аракети ийгиликсиз аякташы толук ыктымал.
Сүйлөмдүн түзүлүшү жана синтаксистик маселелер
Синтаксис деңгээлиндеги негизги айырмачылык сүйлөмдөгү сөздөрдүн тартибине байланыштуу. Кыргыз тилинде сөздөрдүн жайгашуу тартиби туруктуу жана ал SOV (Subject-Object-Verb) формуласына баш иет, б.а. ээ – айкындооч мүчөлөр – баяндооч (айрыкча этиш дайыма сүйлөмдүн аягында келет). Араб тилинде болсо классикалык синтаксис VSO (Verb-Subject-Object) тартибин колдонот, мында этиш көп учурда сүйлөмдүн башында жайгашат. Ошондой эле SVO тартиби да кеңири жайылган.
Төмөнкү мисалдан муну даана көрүүгө болот:
- Кыргыз тилинде: «Биз кечээ жаңы долбоорду ийгиликтүү баштадык.» (Ээ + Убакыт + Толуктооч + Бышыктооч + Баяндооч)
- Араб тилинде: «بدأنا المشروع الجديد بنجاح أمس.» (Баяндооч (этиш) + Толуктооч + Аныктооч + Бышыктооч + Убакыт)
Бул айырмачылык котормочудан сүйлөмдүн маанилик бүтүндүгүн сактап, ошол эле учурда кабыл алуучу тилдин мыйзамдарына ылайык структураны толугу менен өзгөртүүнү требовать этет. Кыргыз тилиндеги узун, татаал сүйлөмдөрдү араб тилине которууда аларды бир нече кыска сүйлөмгө бөлүү же атайын тутумдаш татаал сүйлөмдөрдүн байланыштыргыч каражаттарын (мисалы, «жана», «себеби», «ошондуктан» деген маанини берген арабча предлогдорду) туура пайдалануу керек болот.
Лексикалык жалпылыктар жана жалган окшоштуктар
Кыргыз тилинин тарыхы ислам дини жана Орто Азиядагы маданий интеграция менен тыгыз байланышта болгондуктан, анын курамында араб тилинен кирген сөздөр (арабизмдер) абдан көп. Күнүмдүк турмушта колдонулган «адеп», «илим», «китеп», «мектеп», «адилеттүүлүк», «саат», «тарых», «максат» сыяктуу сөздөр түздөн-түз араб тилинен өздөштүрүлгөн. Бул окшоштук бир караганда котормо процессин жеңилдеткендей сезилет. Бирок, бул жерде котормочуну «котормочунун жалган достору» (семантикалык жылышуу) деп аталган коркунуч күтүп турат.
Анткени, араб тилинен кыргыз тилине кирген айрым сөздөрдүн мааниси кылымдар бою өзгөрүп, баштапкы маанисинен алыстап кеткен же тар чөйрөдө гана колдонулуп калган. Мисалы, кыргыз тилиндеги «аракет» сөзү араб тилиндеги «харака» (кыймыл) деген сөздөн келип чыккан. Бирок бүгүнкү күндө кыргыз тилиндеги «аракет кылуу» (ынтаа коюу, аракеттенүү) деген түшүнүктү араб тилине которууда жөн гана «харака» сөзүн колдонуу ката болуп калат; ал жерде «жухд» (جهد) же «саъй» (سعي) сөздөрүн колдонуу туура. Ошондуктан, лексикалык окшоштуктарга сокур ишенбей, сөздөрдүн контексттик маанисин дайыма текшерип туруу шарт.
Маданий жана диний контекстти адаптациялоо
Ар бир тил өз улутунун маданиятын, дүйнө таанымын жана баалуулуктарын чагылдырат. Кыргыз тилинен араб тилине которууда маданий реалийлерди адаптациялоо эң назик маселе болуп саналат. Кыргыз элинин көчмөн турмушуна, боз үйгө, ат жабдыктарына же улуттук тамак-аштарына (мисалы, бешбармак, кымыз, шорпо) байланыштуу терминдерди араб тилинде түз берүү мүмкүн эмес. Мындай учурларда котормочу төмөнкү ыкмаларды колдонууга туура келет:
- Транслитерация же транскрипция: Улуттук сөздү араб тамгалары менен жазып (мисалы, بشبارماق), артынан кашанын ичинде кыскача түшүндүрмө берүү.
- Сүрөттөмө котормо: Сөздүн маанисин араб тилиндеги синоним сүрөттөөлөр аркылуу чечмелөө.
- Функционалдык эквивалентти табуу: Араб маданиятындагы эң жакын маанидеги түшүнүктү колдонуу (бирок бул ыкма кыргыз маданиятынын өзгөчөлүгүн жоготуп коюшу мүмкүн).
Араб дүйнөсү да өз кезегинде абдан бай маданий жана диний салттарга ээ. Араб тилиндеги сылыктык формалары, саламдашуулар жана каалоо-тилектер көп учурда диний (исламдык) боёкко ээ. Кыргыз тилиндеги расмий эмес же нейтралдуу фразаларды араб тилине которууда араб аудиториясынын кулагына табигый угула турган маданий эквиваленттерди тандап алуу маанилүү.
Кыргыз-араб котормосун жакшыртуу боюнча практикалык кеңештер
Кыргыз тилинен араб тилине сапаттуу котормо жасоо жана каталарды минималдаштыруу үчүн төмөнкү кеңештерди колдонуу сунушталат:
- Контекстке өзгөчө көңүл буруңуз: Сөздөрдү өз алдынча эмес, сүйлөмдүн жана жалпы тексттин контекстинде караңыз. Араб тилиндеги бир эле сөз ар кандай предлогдор (тамгалар) менен айкалышканда таптакыр карама-каршы маанини берип калышы мүмкүн.
- Араб тилинин адабий нормасын (Фусха) колдонуңуз: Араб өлкөлөрүндө көптөгөн диалекттер бар. Бирок жазуу жүзүндөгү расмий котормолор, макалалар жана китептер үчүн бир гана адабий араб тили (Modern Standard Arabic) колдонулушу керек.
- Грамматикалык чактардын шайкештигин текшериңиз: Кыргыз тилиндеги чактардын системасы араб тилиникинен айырмаланат. Араб тилинде этиштин эки гана негизги формасы бар (өткөн чак жана азыркы-келерки чак), ал эми калган чактык маанилер көмөкчү этиштер (мисалы, «кана» كَانَ) жана ар кандай бөлүкчөлөр аркылуу берилет.
- Кесипкөй сөздүктөр жана заманбап корпустар менен иштеңиз: Эки тилдүү жөнөкөй сөздүктөр менен гана чектелбестен, араб тилинин түшүндүрмө сөздүктөрүн (мисалы, «Лисан ал-Араб» же заманбап сөздүктөрдү) жана синонимдер сөздүгүн колдонуу котормонун сапатын бир топ жогорулатат.
- Текстти редакторго текшертиңиз: Котормо канчалык деңгээлде туура болбосун, араб тилин эне тили катары билген редактор же адис гана андагы стилистикалык мүчүлүштүктөрдү жана жасалмалуулукту байкап, текстти табигый деңгээлге жеткире алат.
Жыйынтыктоо
Жыйынтыктап айтканда, кыргыз тилинен араб тилине которуу — бул жөн гана сөздөрдү алмаштыруу эмес, эки башка маданияттын, эки башка ой жүгүртүү системасынын ортосундагы көпүрө куруу процесси. Лингвистикалык нюанстарды, грамматикалык өзгөчөлүктөрдү жана маданий контекстти эске алуу менен гана котормочу жогорку деңгээлдеги, түшүнүктүү жана кесипкөй тексттерди жарата алат. Бул багытта изденүү жана үзгүлтүксүз тажрыйба топтоо ар бир котормочунун ийгилигинин ачкычы болуп саналат.