Häzirki wagtda global aragatnaşygyň we medeni alyş-çalyşyň ösmegi bilen, dürli dil maşgalalaryna degişli bolan dilleriň arasynda terjime hyzmatlaryna bolan isleg barha artýar. Türkmen dili bilen galisýan (galego) diliniň arasyndaky terjime gatnaşyklary hem şeýle täsin we çylşyrymly ugurlaryň biridir. Türkmen dili Türki diller maşgalasynyň Oguz şahasyna degişli bolup, agglyutinatiw gurluşy bilen tapawutlanýar. Galisýan dili bolsa Hindi-Ýewropa dil maşgalasynyň Roman toparyna degişlidir we esasan Ispaniýanyň demirgazyk-günbataryndaky Galisiýa sebitinde gürlenilýär. Bu makalada türkmen dilinden galisýan diline professional derejede terjime etmegiň kynçylyklary, grammatik we leksik aýratynlyklary hem-de terjimeçiler üçin iň netijeli maslahatlar giňişleýin seljeriler.
1. Sintaktik Gurluş we Söz Tertibiniň Tapawutlary
Terjime prosesinde ýüze çykýan iň uly kynçylyklaryň biri dilleriň sintaktik gurluşy, ýagny söz düzümidir. Türkmen dili Subýekt - Obyekt - Feil (SOV) söz tertibine eýerýär. Bu ulgamda sözlemiň hereketi ýa-da ýagdaýy aňlatýan esasy bölegi (feil) hemişe sözlemiň ahyrynda ýerleşýär. Mysal üçin: "Men kitaby okadym." (Men [Subýekt] + kitaby [Obyekt] + okadym [Feil]).
Galisýan dilinde bolsa beýleki Roman dillerinde bolşy ýaly, Subýekt - Feil - Obyekt (SVO) ulgamy hökmürowandyr. Ýokarky sözlemi galisýan diline terjime edenimizde: "Eu lin o libro." (Eu [Subýekt] + lin [Feil] + o libro [Obyekt]) görnüşine eýe bolýar. Terjimeçi türkmen dilindäki uzyn we çylşyrymly sözlemleri galisýan diline geçirende, sözlemiň manysyny ýitirmezden strukturasyny doly üýtgetmelidir. Feiliň öňe çekilmegi we kömekçi sözleriň dogry ýerleşdirilmegi sözlemiň tebigy okalmagyny üpjün edýär.
2. Agglyutinatiw we Flektiw Gurluşyň Çaknyşygy
Türkmen dili agglyutinatiw dildir. Bu bolsa söz köküne dürli goşulmalaryň (suffiksleriň) yzly-yzyna goşulmagy arkaly täze many we grammatik baglanyşyklaryň döredilýändigini aňladýar. Mysal üçin, "öýlerimizde" sözi birnäçe goşulmadan ybaratdyr: öý (kök) + -ler (köplük) + -imiz (degişlilik) + -de (wagt-orun ýönkemesi). Bu ýerde ýekeje söz bütin bir düşünjäni aňladýar.
Galisýan dili bolsa flektiw (özgerýän) dildir. Bu dilde grammatik gatnaşyklar esasan aýratyn sözler (sözöňi goşulmalar, artikllar) we feil formalarynyň üýtgemegi arkaly görkezilýär. Ýokardaky "öýlerimizde" sözüni galisýan diline terjime etmek üçin birnäçe aýratyn sözi ulanmak gerek bolýar: "nas nosas casas". Bu ýerde:
- nas (en + as) – kömekçi söz we aýal jynsyndaky köplük artikly;
- nosas – degişlilik çalyşmasy (biziň);
- casas – öýler (köplük sandaky at).
3. Grammatik Jyns we Artikllaryň Dolandyrylyşy
Türkmen dilinde grammatik jyns (rod) we artikl düşünjesi ýokdur. Sözlemdäki atlar erkek ýa-da aýal jynsyna bölünmeýär. Galisýan dilinde bolsa her bir at hökman grammatik jynsa (erkek jynsy – masculino ýa-da aýal jynsy – feminino) degişlidir we bu jyns olar bilen ulanylýan artikllary we sypatlary hem kesgitleýär. Mysal üçin:
- "o gato" (pişik - erkek jynsy);
- "a árbore" (bag - aýal jynsy).
Türkmen dilinden terjime edilende, sözlemdäki atlaryň galisýan dilindäki ekwiwalentleriniň haýsy jynsa degişlidigini anyklamak we sypat-at ylalaşygyny dogry guramak möhümdir. Şeýle hem, galisýan dilindäki kesgitli (o, a, os, as) we kesgitsiz (un, unha, uns, unhas) artikllaryň ulanylyş düzgünleri türkmen dilindäki "bir" sanawynyň ýa-da düşüm goşulmalarynyň aňladýan aýratynlyklaryna görä kesgitlemelidir.
4. Feil Ulgamy we Zamanlaryň Terjimesi
Türkmen dilinde feil ulgamy örän baý bolup, wagt, görnüş we modal aýratynlyklary goşulmalar arkaly takyk aňladylýar. Mysal üçin, türkmen dilindäki geljek zaman (-jak/-jek, -ar/-er) ýa-da geçmiş zaman (-dy/-di, -ypdy/-ipdi) formalary galisýan dilindäki degişli wagtlar bilen elmydama göni gabat gelmeýär. Galisýan dilinde Roman dillerine mahsus bolan Subjuntivo (şert-arzuw) we Imperfetivo (dowamly geçmiş) ýaly çylşyrymly feil formalary bar.
Terjimeçi sözlemiň aňladýan kontekstual manysyna esaslanyp, iň laýyk feil formasyny saýlamalydyr. Esasanam, subýektiwlik, isleg ýa-da gümana degişli sözlemlerde galisýan diliniň Subxuntivo tizliklerini we şertlerini dogry ulanmak professional terjimäniň esasy şertidir.
5. Medeni Leksika we Idiomalar
Dil medeniýetiň aýnasy bolandygy sebäpli, terjimede iň uly böwetleriň biri hem medeni taýdan özboluşly sözlerdir (realialar). Türkmen medeniýetine degişli bolan "dutar", "telpek", "görogly", "tamdyr" ýaly sözleri galisýan okyjysyna düşnükli bolar ýaly düşündirişli terjime ýa-da transkripsiýa arkaly bermek maslahat berilýär. Şeýle hem, türkmen halk nakyllaryny galisýan diline terjime edende sözi däl-de, manysyny bermek esasy maksat bolmalydyr. Mysal üçin, "Ýeri çere basma, ädimiňi bilip ät" diýen ýaly pelsepewi garaýyşlary galisýan medeniýetindäki ekwiwalent idiomalary tapmak arkaly ýa-da manysyny düşündirip bermek bilen terjime etmek has netijelidir.
6. Terjimeçiler üçin Netijeli Maslahatlar
Türkmen-galisýan terjime prosesini aňsatlaşdyrmak we hili ýokarlandyrmak üçin aşakdaky maslahatlara eýermek peýdalydyr:
- Kontekstiň Seljermesi: Terjimä başlamazdan öň tutuş teksti okap, onuň stilistik aýratynlygyny (ylmy, çeper, resmi) anyklaň.
- Kömekçi Dilleri Ulanmak: Türkmen-galisýan göni sözlükleriniň çäklidigini göz öňünde tutup, Ispan, Portugal ýa-da Iňlis dillerini köpri (mediator) hökmünde ulanyp bilersiňiz. Galisýan dili ispan we portugal dillerine örän ýakyndyr.
- Sintaktik Reorganisasiýa: Sözlemleri gurluş taýdan doly özgerdiň, göni sözme-söz terjime etmekden gaça duruň.
- Galisýan Diliniň Dialektlerine Üns Beriň: Ýazuwda resmi Galisýan Diliniň Kadasyna (normativa oficial da RAG) eýeriň.
Netijede, türkmen dilinden galisýan diline terjime etmek lingwistik taýdan uly zähmeti we medeni taýdan çeňňeligi talap edýär. Iki diliň grammatik we leksik tapawutlaryny dogry ulanmak, terjime edilýän maglumatyň takyklygyny we tebigylygyny kepillendirýär.