Häzirki wagtda dünýä medeniýetleriniň we ykdysadyýetleriniň biri-biri bilen ysnyşykly aragatnaşyk gurmagy, seýrek duş gelýän dil jübütleri boýunça professional terjime hyzmatlaryna bolan islegi barha artdyrýar. Şeýle çylşyrymly we özboluşly ugurlaryň biri hem türkmen dilinden şona diline (Zimbabwe we goňşy ýurtlarda giňden ýaýran bantu maşgalasyna degişli dil) terjime etmek prosesidir. Gurluşy we gelip çykyşy taýdan düýbünden tapawutlanýan bu iki diliň arasynda takyk we düşnükli terjime döretmek, diňe bir sözlük baýlygyny däl, eýsem çuňňur lingwistik kadalary we medeni aýratynlyklary bilmegi talap edýär. Bu makalada türkmen-şona terjimesiniň esasy aýratynlyklary, ýüze çykýan kynçylyklar we olary ýeňip geçmegiň netijeli usullary barada giňişleýin söhbet açarys.
Sintaktiki Gurluşyň Tapawudy: SOV we SVO Düzenleri
Türkmen dili we şona dili sintaktiki taýdan biri-birine gapma-garşy gurluşa eýedir. Türkmen dili Türki diller maşgalasyna degişli bolup, esasy söz tertibi subýekt-obyekt-işlik (SOV) yzygiderliligine esaslanýar. Ýagny, sözlemiň ahyrynda hemişe işlik (habar) ýerleşýär. Mysal üçin: "Men kitaby okadym" sözleminde "Men" (subýekt), "kitaby" (obyekt), "okadym" (işlik) bolup gelýär. Bu ýagdaý türkmen dilinde pikiriň işlik arkaly tamamlanýandygyny görkezýär.
Şona dili bolsa Bantu dillerine degişli bolup, subýekt-işlik-obyekt (SVO) söz tertibini ulanýar. Ýokarky mysal şona diline terjime edilende, habar obyektden öňe geçýär. Bu gurluşyň tapawutlylygy terjimeçiden sözlemiň gurluşyny doly üýtgetmegi we pikiri täzeden gurmagy talap edýär. Eger terjimeçi sözme-söz terjime usulyny ulanjak bolsa, netijede düşnüksiz we grammatiki taýdan nädogry sözlemler emele geler. Şonuň üçin hem, terjime wagtynda ilki bilen habaryň we onun bilen baglanyşykly komponentleriň ýerini dogry kesgitlemek möhümdir.
Morfologiki Aýratynlyklar: Aglyutinatiwligiň we Prefiks Gurluşynyň Çaknyşygy
Türkmen dili aglyutinatiw (goşulmaly) dildir. Söz ýasalyşy we söz üýtgedilişi esasan sözüň köküne yzly-yzyna goşulýan goşulmalar (suffiksler) arkaly amala aşyrylýar. Mysal üçin, "öýlerimizde" sözi "öý" (kök), "-ler" (köplük), "-imiz" (degişlilik), "-de" (wagt-orun düşümi) goşulmalarynyň yzygiderli birikmegi bilen emele gelýär. Ähli grammatiki maglumat sözüň ahyryna goşulýar.
Şona dili hem aglyutinatiw häsiýete eýe bolsa-da, onuň esasy tapawudy grammatiki we semantik maglumatlaryň suffiksler däl-de, eýsem prefiksler (sözüň öňünden goşulýan bölekler) arkaly aňladylmagydyr. Şona dilinde atlar, işlikler we sypatlar köp sanly prefiksleriň kömegi bilen üýtgeýärler. Türkmen dilindäki yz goşulmalaryny şona dilindäki öň goşulmalara dogry öwürmek terjimeçiden uly ünsi we tejribäni talap edýär. Terjimeçi türkmen sözündäki her bir goşulmanyň manysyny we hyzmatyny anyklap, şona dilindäki degişli prefiks yzygiderliligini gurmalydyr.
Şona Diliniň At Klaslary (Noun Classes) we Olaryň Çylşyrymlylygy
Şona diliniň iň çylşyrymly taraplarynyň biri hem atlaryň klas ulgamydyr (noun classes). Şona dilinde atlar takmynan 20-ä golaý klasa bölünýärler. Her bir klas özüne mahsus bolan prefiksleri ulanýar we bu klaslar atlaryň manysyna (adamlar, haýwanlar, ösümlikler, gural we enjamlar, abstrakt düşünjeler we ş.m.) görä toparlanýar. Mysal üçin:
- Mu-/Va- klaslary: Esasan adamlar üçin ulanylýar (mysal üçin, mwana - çaga, vana - çagalar).
- Chi-/Zvi- klaslary: Predmetler, gurlar ýa-da diller üçin ulanylýar (mysal üçin, chigaro - oturgyç, zvigaro - oturgyçlar).
- Ru- klaslary: Uzyn zatlar ýa-da abstrakt düşünjeler/bölekler üçin (mysal üçin, ruoko - gol/el).
Bu klas ulgamynyň esasy kynçylygy, at bilen baglanyşykly gelýän sypatlaryň, çalyşmalaryň we işlikleriň hem şol at klasyna laýyklykda ylalaşykly prefiksleri kabul etmelidigindedir. Türkmen dilinde grammatiki rod (jyns) ýa-da at klaslary ýokdur. Şol sebäpli türkmen dilinden terjime edilende, şona dilindäki degişli klaslary dogry saýlamak we sözlemdäki ylalaşygy (concord) doly saklamak gaty möhümdir. Ýekeje prefiksiň ýalňyş ulanylmagy bütin sözlemiň grammatikasynyň bozulmagyna eltýär.
Medeni we Kontekstual Adaptasiýa (Lokalizasiýa)
Terjime diňe bir sözleriň çalşylmagy bolman, eýsem iki dürli dünýägaraşyň we medeniýetiň arasyndaky köprüdir. Türkmen we şona medeniýetleri taryhy, geografiki we durmuş aýratynlyklary boýunça biri-birinden örän tapawutlanýar. Türkmenistanyň medeniýetinde sähra durmuşy, atçylyk, halyçylyk we yslam medeniýeti möhüm orun tutýan bolsa, şona medeniýetinde ekerançylyk, ýerli mifologiýa, maşgala rituallary we bantu däp-dessurlary agdyklyk edýär.
Şona dilinde gürlänlerinde idiomalary (tsumo) we atalar sözlerini ulanmak medeniýetliligiň we çuňňur pähimliligiň nyşany hasaplanýar. Türkmen dilindäki atalar sözlerini şona diline terjime edende sözme-söz terjime etmekden gaça durmalydyr. Munuň deregine, şona medeniýetindäki şol bir mana laýyk gelýän ekwiwalent tapylmalydyr. Şeýle hem, maşgala agzalaryna, ýaşuly adamlara ýüzlenmekde ulanylýan hormat goşulmalaryny we derejelerini şona dilindäki ýörite prefiksler hem-de çalyşmalar (mysal üçin, hormat görkezmek üçin köplük formasyny ulanmak) arkaly görkezmek zerurdyr. Bu kadalar berjaý edilmese, terjime edilen tekst ýerli okyjylar tarapyndan gödek ýa-da düşnüksiz hökmünde kabul edilip bilner.
Terjimeçiler üçin Netijeli Maslahatlar we Gurallar
Türkmen-şona terjime prosesini aňsatlaşdyrmak we ýokary hile ýetmek üçin aşakdaky maslahatlara eýermek maslahat berilýär:
- Lokalizasiýa we Glossariý Döretmek: Terjimä başlamazdan öň esasy terminleriň we medeni düşünjeleriň ýörite sözlügini (glossariý) taýýarlaň. Bu bolsa tekstleriň yzygiderliligini üpjün eder hem-de düşnüksizlikleriň öňüni alar.
- Şona Diliniň Grammatiki Gözükdirijilerini Ulanmak: At klaslary we olaryň işlikler bilen ylalaşygy baradaky akademiki gollanmalary hem-de sözlükleri elmydama el astynda saklaň.
- Ene Dilinde Gürleýänler (Native Speakers) bilen Hyzmatdaşlyk: Terjime edilen tekstleriň medeni taýdan dogrulygyny we tebigy okalşyny barlaýjy hökmünde şona dilini ene dili hökmünde bilýän hünärmenleri (redaktorlary) işe çekiň.
- Kontekstual Terjimä Üns Bermek: Iki diliň hem gurluş aýratynlyklaryny göz öňünde tutup, sözme-söz terjimeden däl-de, many terjimesinden peýdalanyň. Bu, aýratyn-da resmi we çeper tekstlerde uly ähmiýete eýedir.
Netijede, türkmen dilinden şona diline terjime etmek giň lingwistik taýýarlygy, dil öwreniş tejribesini we medeni duýgurlygy talap edýän çylşyrymly prosesdir. Ýokarky kadalary we maslahatlary berjaý etmek, terjimeçä iki medeniýetiň arasynda has düşnükli, takyk we professional aragatnaşyk guramaga kömek eder.