Ke Kahua a me ke Kūlana o nā ʻŌlelo ʻElua
I loko nō o ka mamao o nā kai a me nā ʻāina e hoʻokaʻawale ana i ka Pākīpika a me ʻEulopa nei, aia nō he pilina piliʻōlelo kupanaha ma waena o ka ʻŌlelo Hawaiʻi a me ka ʻŌlelo Weleka (Cymraeg). He ʻōlelo Polenesia ka ʻōlelo Hawaiʻi mai ka ʻohana ʻōlelo ʻAukelonekia, a he ʻōlelo Keltika ka ʻōlelo Weleka mai ka ʻohana ʻōlelo ʻInia-ʻEulopa. ʻOiai e waiho ana kēia ʻokoʻa nui o ka ʻohana ʻōlelo, kaʻana like lāua ʻelua i kekahi kumu kūkulu ʻōlelo kakaʻikahi loa ma ka honua nei: ʻo ia hoʻi ka hoʻonohonoho ʻana i ka wehelehe ʻana ma ke ʻano Verb-Subject-Object (VSO). No laila, i ka unuhi ʻana i nā manaʻo mai ka ʻōlelo Hawaiʻi a i ka ʻōlelo Weleka, wehe ʻia kekahi ala kūikawā no ka hoʻomaopopo pōʻaiapili ʻana i ʻoi aku ka maʻalahi ma mua o ka unuhi ʻana i nā ʻōlelo e like me ka ʻōlelo Pelekania e hoʻohana ana i ke kiʻina Subject-Verb-Object (SVO).
Ka Piliʻōlelo VSO: Ke Kūkulu ʻana i ka Hopunaʻōlelo
Ma ka ʻōlelo Hawaiʻi, hoʻomaka ka hopunaʻōlelo me ka haʻina (verb), a laila ukali ʻia e ka mema a i ʻole ke kumuhana (subject), a ʻo ke kumuʻāiʻo a i ʻole ka mea i hana ʻia (object) ma ka hopena. E laʻa me ka hopunaʻōlelo Hawaiʻi: "Ua ʻike ke keiki i ka manō." Ke nānā aku kākou i ka ʻōlelo Weleka, hoʻohana like ʻia kēia ʻano hoʻonohonoho: "Gwelodd y bachgen y siarc." Ma kēia hiʻohiʻona, ʻo "Gwelodd" ka haʻina (ʻike), ʻo "y bachgen" ka mea hana (ke keiki), a ʻo "y siarc" ka mea i hana ʻia (ka manō). Hōʻike kēia i ke ʻano o ka holo ʻana o ka manaʻo ma loko o ka noʻonoʻo o nā poʻe ʻōlelo ʻelua. ʻO ke koʻikoʻi o ka hana ma mua o ka mea hana, he manaʻo koʻikoʻi ia ma ka moʻomeheu Hawaiʻi a me ka moʻomeheu Weleka. Ke hoʻohālikelike ʻia me nā ʻōlelo SVO e like me ka ʻōlelo Pelekania ("The boy saw the shark"), hiki i ka mea unuhi ke paʻa pololei i ke ʻano nui o ka hana me ka hoʻoneʻe ʻole ʻana i ke kūlana o ka haʻina i ke kiʻina o ka hopunaʻōlelo. He mea kōkua nui kēia i ka mālama ʻana i ka ikaika o ka hopunaʻōlelo kumu ma ka ʻōlelo Hawaiʻi i ka wā e gili ai i loko o ka ʻōlelo Weleka.
Nā Hoʻololi Kūikawā: Treigladau a me nā Manaʻo Piliʻōlelo Weleka
ʻO kekahi o nā pilikia nui loa no ka mea unuhi Hawaiʻi-Weleka, ʻo ia nā "treigladau" (consonant mutations) ma ka ʻōlelo Weleka. He mau loli kani kēia ma ka hoʻomaka ʻana o nā huaʻōlelo ma muli o ka pilina piliʻōlelo me ka huaʻōlelo ma mua. ʻAʻohe treigladau ma ka ʻōlelo Hawaiʻi, akā he mau lula ko kākou e like me ka hoʻololi ʻana mai ka "ka" i ka "ke" ma muli o nā kumu kikoʻī. Eia naʻe, ʻoi aku ka paʻakikī o ka ʻōlelo Weleka me kā lākou mau treigladau ʻekolu: ka "treiglad meddal" (soft mutation), ka "treiglad llaes" (aspirate mutation), a me ka "treiglad trwynol" (nasal mutation). E laʻa me ka huaʻōlelo Weleka "Cymru" (Welesi). Inā ʻōlelo ʻoe "ma Welesi" (i Welesi), e lilo ia he "yng Nghymru" me ka nasal mutation. Inā ʻōlelo ʻoe "mai Welesi", e lilo ia he "o Gymru" me ka soft mutation. Pono ka mea unuhi e aʻo pono i kēia mau lula i mea e pololei ai ka palapala Weleka i unuhi ʻia. Ma kekahi ʻaoʻao, he mea kōkua ke ʻano o nā kāhulu pilikano a me nā kuhikuhi i loko o nā ʻōlelo ʻelua. Pono e makaʻala loa i ka hoʻololi ʻana of ke kani a me ka huapalapala hoʻomaka o ka inoa i ʻole e nalowale ka pololei o ka piliʻōlelo.
Ka Unuhi ʻana i ke Kaona a me ka Hiraeth: Nā Manaʻo Hohonu o ka Moʻomeheu
ʻO ka unuhi ʻōlelo, ʻaʻole ia he hoʻololi wale nō i nā huaʻōlelo; he hoʻololi ia i ka moʻomeheu a me ka noʻonoʻo hohonu. Ma ka ʻōlelo Hawaiʻi, loaʻa iā kākou ka manaʻo o ke "kaona"—ʻo ia hoʻi ka manaʻo hūnā ma hope o nā huaʻōlelo maʻamau. Loaʻa kēia ma nā mele, nā moʻolelo, a me nā kūkākūkā ʻana o nā kūpuna. Ke hoʻāʻo ka mea unuhi e hoʻololi i ke kaona i ka ʻōlelo Weleka, pono ia e ʻimi i nā ʻano ʻōlelo noʻeau Weleka a me ka manaʻo o ka "hiraeth" a me ke "cynefin". ʻO ka "hiraeth", he manaʻo weliweli ia o ke aloha i ka ʻāina home, ka minamina i ka wā i hala, a me ka pili pili loa me ka poʻe kūpuna. ʻO ka "cynefin", he pili ia i kahi āu i hānau ʻia ai a me kahi e pili ai kou ʻuhane. He pilina kupaianaha kēia me ka manaʻo Hawaiʻi o ke "Aloha ʻĀina". No laila, i ka unuhi ʻana, pono e mālama ʻia kēia mau pōʻaiapili moʻomeheu i ʻole e nalowale ke ʻano maoli o ka ʻōlelo kumu. Inā e unuhi pāpālua wale ʻia nō me ka ʻole o ka noʻonoʻo ʻuhane, e lilo ka manaʻo o ka ʻōlelo Hawaiʻi he mea hakahaka wale nō me ka ʻole o ke ola. He mea nui ka hoʻomaopopo ʻana i ke koʻikoʻi o ka ʻāina a me ka moʻokūʻauhau ma nā lāhui ʻelua, kahi e kupu mai ai nā inoa ʻāina a me nā inoa ʻohana he nui.
Nā Akana Kākau: ʻOkina, Kahakō, a me ke Tô Bach
Ma ke kākau ʻana, pono e nānā pono ʻia nā hōʻailona kani. Ma ka ʻōlelo Hawaiʻi, he mea nui ka "ʻokina" (glottal stop) a me ka "kahakō" (macron) no ka hoʻomaopopo ʻana i ka manaʻo o nā huaʻōlelo. Inā ʻaʻohe ʻokina a kahakō paha, e loli loa ke ʻano o ka huaʻōlelo. Pēlā nō hoʻi ma ka ʻōlelo Weleka. Hoʻohana lākou i ka "tô bach" (circumflex accent, â, ê, î, ô, û, ŵ, ŷ) no ka hōʻike ʻana i nā kani vowel lōʻihi. E laʻa me ka huaʻōlelo "tan" (ahi) a me ka "tân" (lalo). Inā ʻaʻole e kākau pololei ka mea unuhi i kēia mau hōʻailona kani, hiki ke hoʻokumu ʻia ka huikau a me ka hewa ma ka palapala. ʻO ka hoʻohanohano ʻana i nā hōʻailona kani, ʻo ia ka hoʻohanohano ʻana i ka leo o ka ʻōlelo ponoi. No laila, ʻaʻole hiki ke hoʻowahāwahā ʻia ke ʻano kikoʻī o ka palapala i ka wā e hana ana i ka unuhi ʻana ma waena o kēia mau ʻōlelo ʻelua. ʻO kēlā me kēia kiko a me kēlā me kēia kaha, he holona ia o ka manaʻo kumu.
Nā Manaʻo Kōkua No Ka Poʻe Unuhi Pili ʻŌlelo Hawaiʻi a me ka Weleka
- Mai hoʻohana i ka ʻōlelo Pelekania: Mai hoʻohana i ka ʻōlelo Pelekania ma ke ʻano he kānana waena inā hiki. ʻOiai he maʻalahi ka unuhi ʻana mai ka Hawaiʻi i ka Pelekania a i ka Weleka, e nalowale paha ke ʻano VSO kūikawā o ka holo ʻana o ka noʻonoʻo. E unuhi pololei mai ka manaʻo kumu i ka hopunaʻōlelo hopena.
- Heluhelu nui i nā mele: E heluhelu nui i ka puke paukū a me nā mele o nā ʻōlelo ʻelua. Ma o ka paukū Weleka (e like me ka "cynghanedd") a me nā mele Hawaiʻi, e ʻike ai ka mea unuhi i ka waihoʻoluʻu maoli o ka ʻōlelo.
- E hui pū me nā poʻe makuahine: E hoʻopaʻa mau i ka puke wehewehe ʻōlelo kūikawā a me ka launa pū ʻana me nā poʻe ʻōlelo makuahine. ʻO ka launa pū ʻana me kekahi mea ʻōlelo Weleka maoli a me kekahi mea ʻōlelo Hawaiʻi maoli ka mea e hōʻoia ai i ka pololei a me ke ʻano kūpono o ke kākau ʻana.
- Mālama i ke mele o ka leo: E mālama i ke kani a me ke mele o ka hopunaʻōlelo. He mau ʻōlelo leo nahenahe a mele hoʻi ka ʻōlelo Hawaiʻi a me ka ʻōlelo Weleka, a ʻo ke kani o ka hopunaʻōlelo ka mea e komo ai ka manaʻo i loko o ka puʻuwai.