Þýðingar á milli íslensku og malagasí (opinbera tungumálsins á Madagaskar) spanna brú á milli tveggja gjörólíkra málætta og menningarheima. Íslenska er germanskt tungumál, þekkt fyrir flókið beygingakerfi sitt og varðveislu forna norrænna málkerfa. Malagasí tilheyrir hins vegar austrónesísku málaflokknum, nánar tiltekið Barito-greininni, og deilir litlu sem engu með evrópskum tungumálum hvað varðar uppruna, hljóðkerfi eða málfræði. Til að tryggja hágæða þýðingu þarf þýðandinn ekki aðeins að ná vald á orðaforða heldur einnig að skilja djúpstæðan málfræðilegan mun og menningarmun þessara tveggja þjóða.
Málfræðileg uppbygging og hin einstaka VOS-orðaröð
Einn stærsti munurinn á íslensku og malagasí liggur í setningafræðilegri uppbyggingu þeirra. Á meðan íslenska notar hefðbundna SVO-orðaröð (Frumlag – Sögn – Andlag) í flestum fullyrðingarsetningum, þá styðst malagasí við VOS-orðaröð (Sögn – Andlag – Frumlag). Þetta málfræðilega einkenni er tiltölulega fátítt á heimsvísu en er eitt af aðalsmerkjum malagasí.
Þegar setningin „Maðurinn les bókina“ er þýdd, breytist uppsetningin verulega. Á malagasí væri röðin bókstaflega: „Les bókina maðurinn“ (Mamaky boky ny lehilahy). Fyrir íslenskan þýðanda krefst þetta stöðugrar hugrænnar umbreytingar til að tryggja að setningarnar flæði eðlilega á markmálinu og missi ekki upprunalegt samhengi eða áherslur. Að auki er mikilvægt að huga að því hvernig áhersluatriði breytast þegar frumlagið er fært aftast í setninguna.
Sagnir, tíðir og hið flókna sagnbeygingarkerfi
Sagnir í íslensku beygjast í persónum, tölu, tíðum og háttum, sem gerir sögnina að kjarna setningarinnar með miklar upplýsingar innbyggðar í endingu hennar. Á malagasí er sagnakerfið allt öðruvísi uppbyggt. Í stað flókinna persónubeyginga notar malagasí forskeyti til að gefa til kynna tíðir (fortíð, nútíð og framtíð) og þrjár meginmyndir sagnarinnar (virkt form, þolmynd og miðmynd/tækishátt).
- Nútíð: Notað er forskeytið m- (t.d. miasa - að vinna).
- Fortíð: Notað er forskeytið n- eða h- fyrir framtíð (t.d. niasa - vann, hiasa - mun vinna).
- Virkt og óvirkt form: Malagasí leggur miklu ríkari áherslu á þolmynd (óvirkt form) og miðmynd en íslenska gerir. Í mörgum tilfellum þar sem Íslendingur myndi velja virka setningu („Ég keypti húsið“), mun malagasí-mælandi velja óvirka setningu þar sem húsið er í brennidepli („Húsið var keypt af mér“).
Þýðandi sem vinnur með þessi tungumál verður að átta sig á hvenær á að skipta úr virku yfir í óvirkt form til að textinn hljómi náttúrulega fyrir malagasískan lesanda. Ef íslenskum stíl er fylgt of stíft getur textinn virkað stirður og framandi.
Beygingar, kyn og greinir
Íslenska er þekkt fyrir fjögur föll sín (nefnifall, aukaföllin þrjú) og þrjú málfræðileg kyn (karlkyn, kvenkyn, hvorugkyn). Nafnorð, lýsingarorð og fornöfn verða að samræmast í kyni, tölu og falli. Í malagasí er ekkert málfræðilegt kyn. Nafnorð beygjast heldur ekki í föllum. Þetta einfaldar ákveðna þætti þýðingarinnar frá íslensku yfir í malagasí, þar sem þýðandinn þarf ekki að hafa áhyggjur af samræmi kynja eða fallbeygingum lýsingarorða.
Hins vegar hefur malagasí mjög nákvæmt kerfi varðandi greininn ny, sem svarar að einhverju leyti til hins áfasta greinis í íslensku (t.d. bók-in). Notkun greinisins á malagasí stýrist þó af öðrum reglum en á íslensku og getur breytt merkingu setningarinnar úr almennri fullyrðingu yfir í sérstaka. Einnig er mikilvægt að nefna að persónufornöfn á malagasí greina á milli þess hvort verið er að tala um hóp sem inniheldur áheyrandann (samfélagslegt „við“ – isika) eða hóp sem útilokar áheyrandann (einka „við“ – izahay). Þessi greinarmunur er ekki til í íslensku og krefst þess að þýðandinn greini samhengið vel til að velja rétta fornafnið.
Menningarleg staðfærsla og orðaforði
Engin þýðing er fullkomin án menningarlegrar staðfærslu (e. localization). Íslenskur orðaforði er mótaður af norrænum veruleika, snjó, kulda, eldfjöllum og sjávarútvegi. Malagasí is hins vegar tungumál hitabeltiseyjar þar sem hrísgrjónarækt, ættbálkahefðir (fihavanana – hugtakið um samfélagslega sátt og samheldni) og virðing fyrir forfeðrum (razana) gegna lykilhlutverki í daglegu lífi og máli.
Þegar þýdd eru hugtök sem tengjast náttúru eða samfélagsháttum þarf oft að grípa til umorðana. Til dæmis eru til fjölmörg orð á íslensku yfir snjó og veðurfar sem eiga sér enga hliðstæðu í malagasí. Á sama hátt eru á malagasí sérstök orð yfir mismunandi stig hrísgrjónaræktar og eldunaraðferða sem erfitt getur verið að þýða beint á íslensku án útskýringa. Þýðandinn verður því að brúa þetta menningarlega djúp með því að finna lýsandi samheiti eða útskýra hugtök innan samhengisins til að tryggja að boðskapurinn komist til skila án misskilnings.
Hagnýt ráð fyrir árangursríkar þýðingar
Fyrir þá sem fást við þýðingar á milli þessara tveggja tungumála eru hér nokkur mikilvæg ráð til að hafa í huga:
- Greindu samhengi persónufornafna: Áður en þú þýðir „við“ yfir á malagasí skaltu ganga úr skugga um hvort áheyrandinn sé innifalinn eða ekki til að velja rétt á milli isika og izahay.
- Aðlagaðu orðaröðina vandlega: Vertu meðvituð/t um VOS-orðaröðina og forðastu að þvinga íslenskri setningagerð yfir á malagasí, þar sem það gerir textann óskiljanlegan.
- Notaðu óvirkt form (þolmynd) þegar við á: Mundu að malagasí kýs oft þolmynd fremur en gerendameðvituð virk lögmál íslenskunnar.
- Skildu menningarleg lykilhugtök: Kynntu þér hugtök eins og fihavanana á Madagaskar til að geta þýtt texta sem tengjast samskiptum og samfélagslegum gildum á viðeigandi hátt.
Að lokum má segja að þýðing úr íslensku yfir í malagasí sé listgrein sem krefst næmleika fyrir smáatriðum beggja mála. Með því að virða sérstöðu hvors tungumáls um sig og skilja menningarlegan bakgrunn þeirra má tryggja flæðandi, nákvæmar og áhrifaríkar þýðingar sem ná til hjarta lesandans á Madagaskar.