Қазақ және мажар тілдерінің типологиялық жақындығы
Аударма ісінде бір тілден екінші тілге ақпаратты дәл және сапалы жеткізу үшін қос тілдің құрылымдық ерекшеліктерін терең түсіну қажет. Қазақ тілі мен мажар (венгр) тілі генетикалық тұрғыдан әртүрлі тілдік отбасыларға жатады (қазақ тілі — түркі тілдеріне, ал мажар тілі — орал тілдер отбасының угор тармағына жатады). Дегенмен, бұл екі тілдің құрылымдық, яғни типологиялық ұқсастықтары өте көп. Екі тіл де агглютинативті (жалғамалы) тілдер тобына жатады. Бұл дегеніміз — сөздерге жұрнақтар мен жалғаулардың белгілі бір реттілікпен бірінен соң бірі жалғануы арқылы жаңа мағына немесе грамматикалық форма жасалады.
Сонымен қатар, қазақ және мажар тілдерінде грамматикалық тек (род) санаты жоқ. Бұл ерекшелік аударма процесін біршама жеңілдеткенімен, мәтіндегі есімдіктердің кімге немесе неге қатысты екенін анықтауда контекстке ерекше мән беруді талап етеді. Екі тілде де үндестік заңы (сингармонизм) жұмыс істейді. Мажар тілінде де қазақ тіліндегідей жуан және жіңішке дауысты дыбыстардың үндесуі негізінде сөздерге қосымшалар жалғанады. Осы ұқсастықтарға қарамастан, аударма кезінде кездесетін өзіндік қиындықтар мен нюанстар жеткілікті.
Грамматикалық нюанстар: Септіктер мен қосымшалар сәйкестігі
Қазақ тілінде 7 септік бар болса, мажар тіліндегі септіктер жүйесі әлдеқайда күрделі және олардың саны 18-ге жуықтайды. Бұл аудармашыдан септік жалғауларының мағыналық жүктемесін дәл анықтауды талап етеді. Мажар тіліндегі септіктер кеңістіктік бағытты (ішіне, сыртына, үстіне, астына, жанына қарай және т.б.) өте егжей-тегжейлі сипаттайды.
- Жатыс септігі (Locative): Қазақ тіліндегі «мектепте» сөзі мажар тілінде мектептің ішінде немесе сыртында екеніне байланысты әртүрлі септік жалғауларымен берілуі мүмкін (мысалы, iskolában — мектеп ішінде, iskolánál — мектептің жанында).
- Бағыттылық: Қазақ тіліндегі барыс және шығыс септіктері мажар тілінде нысанның ішіне (-ба/-бе бағытында -ba/-be) немесе үстіне (-ға/-ге бағытында -ra/-re) бағытталғанына қарай жіктеледі.
Аудармашы қазақ тіліндегі септік жалғауының нақты контекстегі қызметін түсініп, оны мажар тілінің сәйкес кеңістіктік немесе абстрактілі септік формасына дұрыс көшіруі тиіс. Қате таңделген септік жалғауы сөйлемнің мағынасын мүлдем өзгертіп жіберуі мүмкін.
Синтаксистік айырмашылықтар және сөз тәртібі
Қазақ тілінде сөйлемдегі сөздердің орналасу тәртібі негізінен қатаң болып келеді: бастауыш сөйлемнің басында, ал баяндауыш міндетті түрде сөйлемнің соңында орналасады (SOV құрылымы). Ал мажар тілінде сөз тәртібі анағұрлым еркін және икемді (Topic-Prominent).
Мажар тілінде сөйлемдегі ең маңызды ақпарат (фокус) тікелей жіктелетін етістіктің (баяндауыштың) алдына қойылады. Бұл ерекшелік аудармашыдан сөйлемді сөзбе-сөз аудармай, логикалық екпінді дұрыс беруді талап етеді. Қазақ тіліндегі сөйлемді мажар тіліне аударғанда, сөйлемнің мағыналық орталығын анықтап, мажар синтаксисінің заңдылықтарына сәйкес етістіктің алдына тиісті сөзді орналастыру қажет.
Етістіктің жіктелу жүктемесі: Анықталған және анықталмаған формалар
Мажар тілінің қазақ тілінде кездеспейтін ең басты қиындықтарының бірі — етістіктің екі түрлі жіктелу жүйесінің болуы: анықталған (tárgyas/definit) және анықталмаған (alanyi/indefinit) жіктелу.
Егер сөйлемдегі тура толықтауыш белгілі бір нақты затты білдірсе (мысалы, «кітапты оқып жатырмын» — olvasom a könyvet), етістік анықталған тұлғада жіктеледі. Ал егер толықтауыш жалпылама затты білдірсе немесе мүлдем болмаса (мысалы, «кітап оқып жатырмын» — könyvet olvasok), етістік анықталмаған тұлғада жіктеледі. Қазақ тіліндегі табыс септігінің белгілі/белгісіз қолданылуы (мысалы, «кітапты оқу» және «кітап оқу») мажар тіліндегі осы етістік жіктеулерімен тікелей байланысты. Аудармашы бұл грамматикалық заңдылықты мүлтіксіз меңгеруі тиіс.
Мәдени байланыстар және лексикалық сәйкестіктер
Қазақ және мажар халықтарының тарихи және мәдени байланыстары тереңде жатыр. Мажар тілінде ежелгі түркі тілдерінен енген көптеген кірме сөздер бар. Мысалы, тұрмыстық, ауыл шаруашылығы және табиғат құбылыстарына қатысты сөздер ұқсас болып келеді (мажар тіліндегі alma — қазақша «алма», kicsi — «кіші», aranya — «алтын» сөзіне жақын, búza — «бидай» сөзімен байланысты). Бұл лексикалық ұқсастықтар кейбір жағдайларда мәтіннің мәдени коннотациясын сақтауға көмектеседі.
Дегенмен, қазіргі заманғы ғылыми, техникалық немесе ресми мәтіндерді аудару барысында екі тілдің терминологиялық базаларының айырмашылықтарын ескеру қажет. Мажар тілі өз терминологиясын жасауда латын немесе халықаралық сөздерді тікелей алумен қатар, өз тілінің негізінде калька жасауға (неологизмдер қалыптастыруға) өте бейім. Қазақ тілінде де осындай үрдіс бар, сондықтан терминдердің сәйкестігін арнайы сөздіктер мен салалық әдебиеттер арқылы тексеріп орыту маңызды.
Қазақ тілінен мажар тіліне сапалы аударуға арналған кеңестер
Мажар және қазақ тілдері арасында тікелей аударма жасайтын мамандар үшін келесі кәсіби ұсыныстар пайдалы болады:
- Синтаксистік трансформацияны қолданыңыз: Қазақ тіліндегі күрделі құрмалас сөйлемдерді мажар тіліне аударғанда, оларды бірнеше жай сөйлемге бөлу немесе мажар тіліне тән шылаулар мен қыстырма сөздерді пайдалана отырып қайта құру тиімді.
- Етістіктің жіктелуін қадағалаңыз: Сөйлемдегі толықтауыштың белгілілік сипатын анықтап, мажар етістігін тиісті жіктеу формасына (анықталған немесе анықталмаған) қоюды ұмытпаңыз.
- Мәдени контекстті ескеріңіз: Идиомалар мен фразеологизмдерді сөзбе-сөз аудармаңыз. Екі тілдегі баламаларды іздеңіз. Мысалы, қазақ тіліндегі мақал-мәтелдердің мажар тіліндегі бейнелі мағыналас баламаларын қолдану мәтіннің табиғилығын арттырады.
- Сөздіктермен белсенді жұмыс істеңіз: Тікелей қазақша-мажарша сөздіктермен қатар, қажет болған жағдайда делдал тілдерді (орыс немесе ағылшын) қолданып, терминдердің дәл мағынасын тексеріңіз.
Қорытындылай келе, қазақ тілінен мажар тіліне сапалы аударма жасау тек екі тілдің лексикасын білу ғана емес, сонымен қатар олардың терең грамматикалық заңдылықтары мен мәдени кодтарын сәйкестендіре білу өнері болып табылады. Осы мақалада көрсетілген ерекшеліктерді ескеру аударма жұмысының кәсіби деңгейін көтеруге септігін тигізеді.