Тилдердин ортосундагы котормо процесси жөн гана сөздөрдүн сөздүктөгү маанисин алмаштыруу эмес. Бул — маданияттардын, дүйнө таанымдардын жана эки башка тилдик системанын кагылышуусу жана өз ара интеграциясы. Кыргыз тили (түрк тилдеринин үй-бүлөсүнөн) жана тсвана тили (сецвана — банту тилдеринен) өздөрүнүн генеалогиялык жана типологиялык курулушу боюнча бири-биринен кескин айырмаланат. Ушул себептен улам, кыргызчадан тсвана тилине которуу профессионал котормочудан терең лингвистикалык даярдыкты, эки маданияттын реалияларын билүүдү жана синтаксистик маневрлерди жасай алуу жөндөмүн талап кылат. Бул макалада биз котормо процессинин негизги илимий маселелерин, практикалык кыйынчылыктарын жана ийгиликтүү котормо үчүн зарыл болгон методологиялык куралдарды кеңири талдайбыз.
Синтаксистик түзүлүш: SOVдон SVOго өтүү жана сүйлөм схемалары
Кыргыз жана тсвана тилдеринин эң негизги айырмачылыгы — алардын сүйлөмдөгү сөз тартибинде. Кыргыз тили типтүү SOV (Subject-Object-Verb), башкача айтканда, "Ээ - Толуктооч - Баяндооч" тартибине баш ийет. Кыргыз сүйлөмүндө этиш дээрлик дайыма сүйлөмдүн аягына жайгашалбайт. Тескерисинче, тсвана тили SVO (Subject-Verb-Object) же "Ээ - Баяндооч - Толуктооч" тартибине ээ.
Бул структуралык айырмачылык котормочуну сүйлөмдөрдү сөзмө-сөз эмес, толугу менен синтаксистик жактан кайра куруп которууга мажбур кылат. Төмөнкү мисалды карап көрөлү:
- Кыргызча: "Биз жайында жайлоого барабыз." (Биз - жайында - жайлоого - барабыз. Этиш аягында).
- Тсванача (Setswana): "Re ya mahalong ka selemo." (Түз мааниси: "Биз барабыз жайлоого жайында". Мында этиш ээсинен кийин дароо келет).
Сүйлөм узун жана татаал болгон учурда, синтаксистик трансформация дагы да татаалдашат. Кыргыз тилиндеги катыштык сын атоочтор жана чакчыл айкалыштар тсвана тилинде көбүнчө көмөкчү этиштер же өзүнчө кошумча сүйлөмдөр аркылуу берилет. Муну эске албаганда, котормо жасалма, түшүнүксүз же ката болуп калат. Котормочу сүйлөмдүн логикалык байланышын сактоо үчүн тексттин маанилик бүтүндүгүн биринчи орунга коюшу абдан маанилүү.
Зат атоочтордун класстар системасы жана конкорданс (макулдашуу)
Кыргыз тилинин грамматикасында зат атоочтордун жынысы (род) же маанилик класстары жок. Заттар жандуу жана жансыз деп гана бөлүнөт, бирок бул грамматикалык макулдашууга таасир этпейт. Ал эми банту тилдерине кирген тсвана тилинде зат атоочтордун 18 маанилик класс системасы бар. Бул класс системасы тсвана тилинин грамматикалык омурткасы болуп саналат.
Ар бир зат атооч өзүнүн маанисине (мисалы: адамдар, жаныбарлар, өсүмдүктөр, куралдар, абстракттуу түшүнүктөр) жараша тиешелүү класска таандык болот жана сөздүн башында атайын префиксти кабыл алат. Эң кызыгы, сүйлөмдөгү этиштер, сын атоочтор, ат атоочтор жана сандар да ошол зат атоочтун классына ылайык макулдашылып, тиешелүү конкорданс префикстерин алышы керек. Мисалы:
- 1-класс (Адамдар - жекелик сан): Motho (Адам) -> Motho yo moleele o a tsamaya (Узун бойлуу адам баратат). Мында "yo", "moleele" жана "o" элементтери зат атоочтун префикси менен макулдашылган.
- 2-класс (Адамдар - көптүк сан): Batho (Адамдар) -> Batho ba baleele ba a tsamaya (Узун бойлуу адамдар баратышат).
Котормочу үчүн кыйынчылык — кыргыз тилиндеги жөнөкөй зат атоочторду тсвана тилине өткөрүүдө кайсы класска таандык кылууну так аныктоо жана сүйлөмдөгү бардык грамматикалык макулдашууларды (конкорданс) катасыз куруу болуп саналат. Бул процесс лингвистикалык тактыкты жана жогорку концентрацияны 요구 кылат. Класстардын өзгөчөлүктөрүн билүү тексттин эмоционалдык жана стилистикалык боёгун туура берүүгө шарт түзөт.
Агглютинациянын айырмачылыгы: Кыргызча суффикстер жана Тсванача префикстер
Кыргыз тили да, тсвана тили да агглютинативдүү тилдердин катарына кирет. Бирок алардын агглютинация механизми принципиалдуу түрдө эки башка багытта иштейт. Кыргыз тили — таза суффикстик тил. Грамматикалык маанилер уңгу сөздөн кийин жабышкан мүчөлөр (суффикстер) аркылуу туюнтулат. Мисалы, "достор-убуз-дон" деген сөздө уңгу "дос", андан кийин көптүк сан, таандык жана чыгыш жөндөмө мүчөлөрү ырааттуу кошулган.
Тескерисинче, тсвана тилинде грамматикалык маанилердин көбү, өзгөчө сүйлөмдүн маанилик катышы, сөздөрдүн алдына кошулган префикстердин (алдыңкы мүчөлөрдүн) эсебинен курулат. Бул өзгөчөлүк этиштерде ачык көрүнөт. Тсвана тилиндеги бир этиш сөз өзүнө субъекттин ат атоочун, чакты, объекттин ат атоочун жана терс маанини камтыган префикстердин тизмегин камтышы мүмкүн. Мисалы, "Ke a go rata" (Мен сени жакшы көрөм) дегенде: "Ke" (мен), "a" (учур чак белгиси), "go" (сени), "rata" (сүйүү/жактыруу). Бул структураны туура ажыратуу жана кыргыз тилиндеги тиешелүү жөндөмө же жак мүчөлөрүнө дал келтирүү котормочунун башкы милдети болуп саналат. Бул жерде аффикстердин туура тизилишин камсыз кылуу маанилүү.
Маданий айырмачылыктар жана Реалияларды которуу стратегиясы
Ар бир тил өзүнүн коомчулугунун жашоо образын, географиясын жана маданиятын чагылдырат. Кыргыз маданияты тоолуу аймактар, көчмөн турмуш жана мал чарбачылыгы менен тыгыз байланыштуу. Ал эми тсвана элинин тарыхы жана маданияты Түштүк Африканын саванналары, жарым кургакчыл климаты (Калахари чөлүнө жакын аймактар) жана отурукташкан дыйканчылык-мал чарбачылык маданияты менен мүнөздөлөт.
Ушул себептен улам, тилдерде маданий эквиваленти жок сөздөр (реалиялар) көп кездешет. Мисалы:
- Кыргыз реалиялары: Жайлоо, кымыз, боз үй, түндүк, калпак, улак тартыш.
- Tсвана реалиялары: Kgotla (коомдук кеңеш же чогулуш орду), Bogadi (калың мал же нике акысы), Morogo (жапайы жашыл өсүмдүктөрдөн жасалган тамак), Pula (жамгыр - бул сөз бир эле учурда өлкөнүн валютасын жана бата, ийгилик деген маанини билдирет).
Бул сөздөрдү которууда төмөнкүдөй кесипкөй стратегиялар колдонулат:
- Сүрөттөмө котормо (Descriptive Translation): Түшүнүктүн маанисин экинчи тилде кенен чечмелеп берүү. Мисалы, "боз үй" дегенди тсвана тилинде "көчмөндөрдүн тегерек кийиз үйү" деп түшүндүрүү.
- Транслитерация жана эскертүүлөр: Сөздү өзгөртүүсүз калтырып (мисалы, "Kymyz" же "Kgotla"), макаланын алдына же аягына түшүндүрмө шилтеме жазуу.
- Функционалдык эквиваленттер: Мааниси толук дал келбесе да, коомдогу ролу окшош түшүнүктөрдү колдонуу (мисалы, "калың" түшүнүгүн "bogadi" деп которуу, анткени экөө тең никелешүүдөгү мал берүү салтын билдирет).
Кыргыз-Тсвана котормосунда сапатты камсыздоо боюнча сунуштар
Кыргыз тилинен тсвана тилине түз сөздүктөр же автоматтык котормо куралдары иш жүзүндө абдан чектелүү же таптакыр жокко эсе. Сапаттуу натыйжага жетүү үчүн котормочулар төмөнкү эрежелерди сакташы керек:
- Ортомчу тилдерди кылдат колдонуу: Көбүнчө котормо англис же орус тилдери аркылуу ортомчулук жол менен ишке ашырылат. Мында маанилик жоготууларды болтурбоо үчүн түпнускадагы маанини дайыма ортомчу тилдеги мааниси менен салыштырып, тсвана тилинен келген маалыматты кыргыз тилинин грамматикалык ченемдерине ылайыкташтыруу зарыл.
- Тондук өзгөчөлүктөрдү эске алуу: Тсвана тили — тоналдык тил. Жазууда бул көп учурда белгиленбесе да, сөздөрдүн контексттик мааниси өзгөрүшү мүмкүн. Котормочу сүйлөмдүн жалпы контекстине карап, туура маани тандалганына ынанышы керек.
- Локалдык спикерлер менен иштешүү: Даяр болгон текстти тсвана тилинде сүйлөгөн эне тилчилерге (native speakers) текшертүү сунушталат. Бул текстти дагы да табигый, көркөм жана маанилик жактан катасыз кылууга мүмкүндүк берет.
Жыйынтыктап айтканда, кыргыз тилинен тсвана тилине которуу тилдин синтаксистик, грамматикалык жана маданий курулуштарын терең түшүнүүнү талап кылган татаал илимий-практикалык иш. Бул эрежелерди жана нюанстарды билүү котормонун сапатын жаңы деңгээлге көтөрөт.