ການແປພາສາລະຫວ່າງພາສາລາວ ແລະ ພາສາເນປານ ແມ່ນວຽກງານທີ່ມີຄວາມທ້າທາຍ ແລະ ມີຄວາມລະອຽດອ່ອນສູງ ຍ້ອນວ່າທັງສອງພາສານີ້ມີຕົ້ນກຳເນີດມາຈາກຕະກູນພາສາທີ່ແຕກຕ່າງກັນຢ່າງສິ້ນເຊີງ. ພາສາລາວຈັດຢູ່ໃນຕະກູນພາສາໄຕ-ກະໄດ (Tai-Kadai) ເຊິ່ງມີລັກສະນະເປັນພາສາຄຳໂດດ ຫຼື ພາສາວິເຄາະ (Analytic Language) ທີ່ບໍ່ມີການຜັນຄຳ. ໃນຂະນະທີ່ພາສາເນປານ ຈັດຢູ່ໃນຕະກູນພາສາອິນໂດ-ຢູໂຣບ (Indo-European) ສາຂາອິນໂດ-ອາຣະຍັນ (Indo-Aryan) ເຊິ່ງເປັນພາສາທີ່ມີການຜັນຄຳຢ່າງຊັບຊ້ອນ (Inflectional Language). ບົດຄວາມນີ້ຈະພາທ່ານໄປເຈາະເລິກເຖິງໂຄງສ້າງ, ຄວາມແຕກຕ່າງທາງໄວຍາກອນ, ວັດທະນະທຳ ແລະ ເຄັດລັບທີ່ຈະຊ່ວຍໃຫ້ການແປພາສາລາວເປັນພາສາເນປານມີຄວາມຖືກຕ້ອງ ແລະ ເປັນທຳມະຊາດທີ່ສຸດ.
1. ໂຄງສ້າງປະໂຫຍກ ແລະ ລໍາດັບຄໍາ (Word Order)
ໜຶ່ງໃນຄວາມແຕກຕ່າງທີ່ເຫັນໄດ້ຊັດເຈນທີ່ສຸດລະຫວ່າງພາສາລາວ ແລະ ພາສາເນປານ ແມ່ນໂຄງສ້າງປະໂຫຍກພື້ນຖານ:
- ພາສາລາວ: ໃຊ້ໂຄງສ້າງ SVO (Subject-Verb-Object) ຫຼື ປະທານ + ກິລິຍາ + ກຳ. ຕົວຢ່າງ: "ຂ້ອຍກິນເຂົ້າ" (ຂ້ອຍ = ປະທານ, ກິນ = ກິລິຍາ, ເຂົ້າ = ກຳ).
- ພາສາເນປານ: ໃຊ້ໂຄງສ້າງ SOV (Subject-Object-Verb) ຫຼື ປະທານ + ກຳ + ກິລິຍາ. ໃນປະໂຫຍກດຽວກັນນີ້, ພາສາເນປານຈະເວົ້າວ່າ "म भात खान्छु" (Ma bhāt khānchu) ເຊິ່ງແປຕາມຕົວອັກສອນວ່າ "ຂ້ອຍ ເຂົ້າ ກິນ".
ນັກແປຈໍາເປັນຕ້ອງມີຄວາມຊໍານານໃນການປັບປ່ຽນໂຄງສ້າງປະໂຫຍກໃນສະໝອງຢ່າງວ່ອງໄວ ເພາະການແປແບບຄຳຕໍ່ຄຳ (Word-for-word translation) ຈະເຮັດໃຫ້ປະໂຫຍກໃນພາສາເນປານບໍ່ມີຄວາມໝາຍ ຫຼື ອ່ານບໍ່ເຂົ້າໃຈທັນທີ.
2. ລະບົບການຜັນຄຳ ແລະ ວິພັດປັດໄຈ (Grammatical Inflection)
ພາສາລາວບໍ່ມີການປ່ຽນແປງຮູບຮ່າງຂອງຄຳສັບເພື່ອສະແດງເພດ, ພົດ (ຈຳນວນ), ກາລະ (Tense) ຫຼື ບຸລຸດສັບພະນາມ. ພວກເຮົາພຽງແຕ່ຕື່ມຄຳບອກເວລາ ເຊັ່ນ "ແລ້ວ", "ກຳລັງ", "ຈະ" ເຂົ້າໄປໃນປະໂຫຍກ. ແຕ່ພາສາເນປານມີລະບົບການຜັນຄຳທີ່ຊັບຊ້ອນຫຼາຍ:
- ການຜັນຄຳກິລິຍາ (Verb Conjugation): ຄຳກິລິຍາໃນພາສາເນປານຈະຕ້ອງປ່ຽນແປງຮູບຮ່າງໄປຕາມ ປະທານ ຂອງປະໂຫຍກ ໂດຍອີງໃສ່ ເພດ (ຊາຍ/ຍິງ), ຈຳນວນ (ເອກະພົດ/ພະຫູພົດ), ກາລະ (ອະດີດ/ປັດຈຸບັນ/ອະນາຄົດ) ແລະ ລະດັບຄວາມສຸພາບ. ສໍາລັບຕົວຢ່າງ, ຄຳກິລິຍາ "ກິນ" (ਖਾਣੁ - khānu) ຈະມີການປ່ຽນແປງຮູບແບບຫຼາຍສິບແບບຕາມບໍລິບົດຂອງປະໂຫຍກ.
- ລະບົບກະລັງ ຫຼື ການກຳນົດໜ້າທີ່ຂອງຄຳນາມ (Case Marking): ພາສາເນປານໃຊ້ວິພັດປັດໄຈ (Postpositions) ຕິດທ້າຍຄຳນາມເພື່ອບອກໜ້າທີ່ໃນປະໂຫຍກ ເຊັ່ນ ໃຜເປັນຜູ້ກະທຳ (by), ໃຫ້ແກ່ໃຜ (to), ຫຼື ຂອງໃຜ (of). ສິ່ງນີ້ແຕກຕ່າງຈາກພາສາລາວທີ່ໃຊ້ຄຳບຸບພະບົດວາງໄວ້ທາງໜ້າຄຳນາມຢ່າງຊັດເຈນ.
3. ລະດັບຄວາມສຸພາບ ແລະ ຄຳລາຊາສັບ (Honorific System)
ທັງສອງພາສາມີວັດທະນະທຳການໃຫ້ກຽດ ແລະ ສະແດງຄວາມເຄົາລົບຜ່ານພາສາທີ່ຄ້າຍຄືກັນ ແຕ່ມີວິທີການສະແດງອອກທີ່ຕ່າງກັນ:
ໃນພາສາລາວ, ພວກເຮົາໃຊ້ຄຳສຸພາບ, ຄຳຂຶ້ນຕົ້ນ ຫຼື ຄຳລົງທ້າຍ ເຊັ່ນ "ໂດຍ", "ເຈົ້າ", ຫຼື ການປ່ຽນສັບພະນາມ ເຊັ່ນ "ທ່ານ", "ເພິ່ນ". ໃນພາສາເນປານ, ລະບົບຄວາມສຸພາບມີເຖິງ 4 ລະດັບຫຼັກໆ ເຊິ່ງສົ່ງຜົນໂດຍກົງຕໍ່ການເລືອກໃຊ້ຄຳສັບພະນາມ ແລະ ຮູບຮ່າງການຜັນຄຳກິລິຍາ:
- High Honorific (HGH - अति आदर): ໃຊ້ສຳລັບບຸກຄົນທີ່ຄວນເຄົາລົບຢ່າງສູງ ເຊັ່ນ ພໍ່ແມ່, ຄູອາຈານ, ຫຼື ບຸກຄົນສຳຄັນ.
- Medium Honorific (MH - आदर): ໃຊ້ສຳລັບໝູ່ເພື່ອນ, ເພື່ອນຮ່ວມງານ ຫຼື ຄົນຮູ້ຈັກທົ່ວໄປ.
- Low Honorific (LH - सामान्य आदर): ໃຊ້ກັບຄົນທີ່ສະໜິດສະໜົມຫຼາຍ ຫຼື ຄົນທີ່ມີອາຍຸນ້ອຍກວ່າ.
- Non-Honorific (NH - अनादर): ໃຊ້ກັບສັດ, ສິ່ງຂອງ ຫຼື ໃນສະຖານະການທີ່ບໍ່ຕ້ອງການຄວາມສຸພາບເລີຍ.
ນັກແປຕ້ອງເຂົ້າໃຈສະຖານະການ ແລະ ຄວາມສຳພັນລະຫວ່າງຕົວລະຄອນ ຫຼື ຜູ້ສົ່ງສານ ແລະ ຜູ້ຮັບສານຢ່າງເລິກເຊິ່ງ ເພື່ອເລືອກລະດັບພາສາເນປານໃຫ້ເໝາະສົມ.
4. ຄຳລັກສະນະນາມ (Classifiers)
ພາສາລາວເປັນພາສາທີ່ມີການໃຊ້ຄຳລັກສະນະນາມຢ່າງຫຼວງຫຼາຍ ເຊັ່ນ "ຄົນ", "ໂຕ", "ໜ່ວຍ", "ຫົວ". ຕົວຢ່າງ: "ໝາ 2 ໂຕ", "ປຶ້ມ 3 ຫົວ". ໃນທາງກົງກັນຂ້າມ, ພາສາເນປານບໍ່ໄດ້ເນັ້ນການໃຊ້ຄຳລັກສະນະນາມທີ່ຫຼາກຫຼາຍຄືພາສາລາວ. ພວກເຂົາໃຊ້ຄຳຕໍ່ທ້າຍຕົວເລກ ເຊັ່ນ "वटा" (wata) ສຳລັບສິ່ງຂອງ ຫຼື "जना" (janā) ສຳລັບຄົນເທົ່ານັ້ນ. ດັ່ງນັ້ນ, ເວລາແປຈາກລາວເປັນເນປານ, ນັກແປຕ້ອງຕັດຄຳລັກສະນະນາມທີ່ບໍ່ຈຳເປັນອອກ ເພື່ອໃຫ້ປະໂຫຍກໃນພາສາເນປານກະຊັບ ແລະ ເປັນທຳມະຊາດ.
5. ລະບົບຕົວອັກສອນ ແລະ ການຖອດສຽງ (Writing Systems and Phonetics)
ການຮຽນຮູ້ລະບົບຕົວອັກສອນແມ່ນອີກປັດໄຈໜຶ່ງທີ່ນັກແປຕ້ອງໃສ່ໃຈ:
- ອັກສອນລາວ ແລະ ລະບົບສຽງ: ພາສາລາວໃຊ້ອັກສອນລາວ ເຊິ່ງເປັນອັກສອນພະຍັນຊະນະປະສົມສະຫຼະ (Abugida) ແລະ ມີວັນນະຍຸດບອກສຽງວັນນະຍຸດ (Tones) 5-6 ສຽງ. ສຽງວັນນະຍຸດນີ້ມີຜົນຕໍ່ຄວາມໝາຍຂອງຄຳສັບຢ່າງສິ້ນເຊີງ.
- ອັກສອນເທວະນາກີ (Devanagari): ພາສາເນປານໃຊ້ອັກສອນເທວະນາກີ ເຊິ່ງບໍ່ມີລະບົບສຽງວັນນະຍຸດ ແຕ່ມີຄວາມແຕກຕ່າງກັນຢ່າງຫຼາກຫຼາຍໃນເລື່ອງຂອງສຽງພະຍັນຊະນະ ເຊັ່ນ ສຽງພະຍັນຊະນະທີ່ມີລົມ (Aspirated) ແລະ ບໍ່ມີລົມ (Unaspirated), ສຽງກ້ອງ (Voiced) ແລະ ສຽງບໍ່ກ້ອງ (Voiceless), ລວມທັງສຽງປາຍລີ້ນມ້ວນ (Retroflex consonants) ເຊັ່ນ [ʈ], [element] ເຊິ່ງບໍ່ມີໃນພາສາລາວ.
ໃນການແປຊື່ສະເພາະ ເຊັ່ນ ຊື່ຄົນ, ຊື່ສະຖານທີ່ ຫຼື ຊື່ທາງປະຫວັດສາດ, ນັກແປຕ້ອງມີຄວາມລະມັດລະວັງໃນການຖອດສຽງ (Transliteration) ເພື່ອບໍ່ໃຫ້ເກີດຄວາມເຂົ້າໃຈຜິດ ແລະ ສາມາດສື່ສານໄດ້ໃກ້ຄຽງກັບສຽງຕົ້ນສະບັບຫຼາຍທີ່ສຸດ.
6. ກົນລະຍຸດ ແລະ ເຄັດລັບສຳລັບການແປທີ່ມີປະສິດທິພາບ
ເພື່ອໃຫ້ໄດ້ບົດແປທີ່ມີຄຸນນະພາບສູງ ຖືກຕ້ອງຕາມຫຼັກໄວຍາກອນ ແລະ ເຂົ້າເຖິງອາລົມຂອງຜູ້ອ່ານຊາວເນປານ, ນັກແປຄວນປະຕິບັດຕາມຫຼັກການດັ່ງນີ້:
- ວິເຄາະບໍລິບົດກ່ອນການແປ (Context Analysis): ຢ່າເລີ່ມແປທັນທີໂດຍບໍ່ໄດ້ອ່ານເນື້ອຫາທັງໝົດ. ຕ້ອງເຂົ້າໃຈຈຸດປະສົງ, ຜູ້ອ່ານເປົ້າໝາຍ ແລະ ໂທນສຽງ (Tone of Voice) ຂອງບົດຄວາມຕົ້ນສະບັບ.
- ແປຄວາມໝາຍ ບໍ່ແມ່ນແປຄຳສັບ (Translate Meaning, Not Words): ຍ້ອນຄວາມແຕກຕ່າງດ້ານໂຄງສ້າງ SVO ແລະ SOV, ໃຫ້ເນັ້ນໃສ່ການຖ່າຍທອດຄວາມຄິດ ແລະ ສານທີ່ຕ້ອງການສື່ສານ ແລ້ວຈຶ່ງຮຽບຮຽງໃໝ່ໃຫ້ຖືກຕ້ອງຕາມທຳມະຊາດຂອງພາສາເນປານ.
- ລະວັງຄຳທີ່ມີຄວາມໝາຍຫຼາຍແງ່ (Polysemy): ທັງພາສາລາວ ແລະ ພາສາເນປານມີຄຳສັບທີ່ຂຽນຄືກັນແຕ່ມີຄວາມໝາຍຕ່າງກັນໄປຕາມບໍລິບົດ. ການກວດສອບຄວາມໝາຍໃນວັດຈະນານຸກົມສະເພາະທາງຈຶ່ງມີຄວາມຈຳເປັນ.
- ການກວດທານໂດຍເຈົ້າຂອງພາສາ (Native Proofreading): ຂັ້ນຕອນສຸດທ້າຍທີ່ຂາດບໍ່ໄດ້ແມ່ນການໃຫ້ຜູ້ຊ່ຽວຊານທີ່ເປັນເຈົ້າຂອງພາສາເນປານກວດທານບົດແປ ເພື່ອຮັບປະກັນວ່າບໍ່ມີການໃຊ້ຄຳສັບທີ່ແປກປະຫຼາດ ຫຼື ຜິດເພ້ຍຈາກວັດທະນະທຳທ້ອງຖິ່ນ.
7. ຄວາມສຳຄັນຂອງການແປໃນການເຊື່ອມໂຍງວັດທະນະທຳ
ການແປພາສາລາວເປັນພາສາເນປານ ບໍ່ແມ່ນພຽງແຕ່ການປ່ຽນຕົວອັກສອນຈາກລະບົບໜຶ່ງໄປຫາອີກລະບົບໜຶ່ງເທົ່ານັ້ນ ແຕ່ມັນແມ່ນການສ້າງຂົວຕໍ່ທາງດ້ານວັດທະນະທຳ, ການທ່ອງທ່ຽວ, ພຸດທະສາສະໜາ (ໂດຍສະເພາະການພົວພັນລະຫວ່າງປະເທດລາວ ແລະ ສະຖານທີ່ສັກສິດລຸມພິນີໃນເນປານ) ແລະ ການຮ່ວມມືທາງດ້ານເສດຖະກິດ. ການແປທີ່ມີຄຸນນະພາບຈະຊ່ວຍສົ່ງເສີມຄວາມເຂົ້າໃຈອັນດີງາມ ແລະ ສ້າງສາຍສຳພັນທີ່ແໜ້ນແຟ້ນລະຫວ່າງປະຊາຊົນທັງສອງຊາດຢ່າງຍືນຍົງ.