နိဒါန်းနှင့် ဘာသာစကားနောက်ခံ
မြန်မာနိုင်ငံနှင့် ကမ္ဘောဒီးယားနိုင်ငံတို့သည် သမိုင်းကြောင်းအရလည်းကောင်း၊ ဘာသာရေးနှင့် ယဉ်ကျေးမှုအရလည်းကောင်း ရင်းနှီးသော ဆက်ဆံရေးရှိကြသည့် အရှေ့တောင်အာရှနိုင်ငံများ ဖြစ်ကြသည်။ သို့ဖြစ်ရာ မြန်မာဘာသာစကားမှ ခမာဘာသာစကား (ကမ္ဘောဒီးယားဘာသာစကား) သို့ ဘာသာပြန်ဆိုခြင်းလုပ်ငန်းသည် နှစ်နိုင်ငံ ဆက်သွယ်ရေး၊ စီးပွားရေး၊ ခရီးသွားလုပ်ငန်း၊ သံတမန်ရေးရာနှင့် ယဉ်ကျေးမှု ဖလှယ်ရေးတို့တွင် အလွန်အရေးကြီးသော ကဏ္ဍတစ်ခု ဖြစ်လာသည်။ သို့သော် ဤဘာသာစကားနှစ်ခုလုံးသည် အရှေ့တောင်အာရှတွင် အခြေတည်သော်လည်း ၎င်းတို့၏ ဖွဲ့စည်းပုံနှင့် စကားလုံးအသုံးအနှုန်းများ၌ သိသာထင်ရှားသော ကွာခြားချက်များရှိနေသည်။ ဤဆောင်းပါးတွင် မြန်မာ-ခမာ ဘာသာပြန်ဆိုခြင်း လုပ်ငန်းစဉ်တွင် ကြုံတွေ့ရလေ့ရှိသည့် စိန်ခေါ်မှုများ၊ ဘာသာစကားဆိုင်ရာ ကွဲပြားခြားနားမှုများနှင့် ကျွမ်းကျင်သော ဘာသာပြန်တစ်ဦး ဖြစ်လာစေရန် လိုက်နာရမည့် အကြံပြုချက်များကို အသေးစိတ် ဖော်ပြပေးသွားမည်ဖြစ်သည်။
၁။ ဘာသာစကား မျိုးနွယ်စုနှင့် အသံထွက်စနစ် ကွဲပြားခြားနားမှုများ
မြန်မာဘာသာစကားသည် တရုတ်-တိဗက် (Sino-Tibetan) ဘာသာစကား မိသားစုဝင်ဖြစ်ပြီး လေသံ သို့မဟုတ် အသံနိမ့်အမြင့် (Tonal language) ရှိသော ဘာသာစကား ဖြစ်သည်။ အခြားတစ်ဖက်တွင် ခမာဘာသာစကားသည် အာစထရိုအေးရှက်တစ် (Austroasiatic) သို့မဟုတ် မွန်-ခမာ ဘာသာစကား မိသားစုဝင်ဖြစ်ပြီး အသံနိမ့်အမြင့် မရှိသော (Non-tonal language) ဘာသာစကား ဖြစ်သည်။ ဤအခြေခံ မျိုးနွယ်စု ကွာခြားချက်ကြောင့် အသံထွက်စနစ်၊ စာလုံးဖွဲ့စည်းပုံနှင့် စာလုံးပေါင်းစနစ်တို့သည် တစ်ခုနှင့်တစ်ခု အလွန်ကွာခြားကြသည်။
ခမာဘာသာစကားသည် အာရှတိုက်တွင် အရှည်လျားဆုံးသော အက္ခရာစာလုံးစနစ်များထဲမှ တစ်ခုကို အသုံးပြုထားပြီး ဗျည်းနှင့် သရတွဲဆက်မှုများ အလွန်ရှုပ်ထွေးသည်။ မြန်မာဘာသာပြန်သူများအနေဖြင့် ဤအသံစနစ်နှင့် အက္ခရာများ၏ ကွဲပြားမှုကို ဦးစွာ နားလည်ထားရန် လိုအပ်သည်။ ခမာဘာသာတွင် ဗျည်းအဆင့်ဆင့်ဆင့်တွဲခြင်း (Consonant clusters) နှင့် သရအမျိုးအစားများစွာ ရှိပြီး ယင်းတို့ကို တိကျစွာ အသံမထွက်နိုင်ပါက အဓိပ္ပာယ် လွဲမှားသွားနိုင်သည်။ ထို့ကြောင့် မြန်မာစာမှ ခမာစာသို့ ပြန်ဆိုရာတွင် စာသားကို ဖတ်ရှုရုံသာမက အသံထွက်ဆိုင်ရာ ကွဲပြားခြားနားမှုများကိုလည်း ထည့်သွင်းစဉ်းစားရန် လိုအပ်သည်။
၂။ ဝါကျဖွဲ့စည်းပုံဆိုင်ရာ ကွာခြားချက် (Word Order Differences)
မြန်မာ-ခမာ ဘာသာပြန်ဆိုရာတွင် အကြီးမားဆုံးသော သဒ္ဒါဆိုင်ရာ စိန်ခေါ်မှုမှာ ဝါကျတည်ဆောက်ပုံ (Word Order) ကွာခြားခြင်း ဖြစ်သည်။
- မြန်မာဘာသာစကား၏ တည်ဆောက်ပုံ- မြန်မာဘာသာစကားသည် ကတ္တား + ကံ + ကြိယာ (Subject - Object - Verb: SOV) ပုံစံကို အသုံးပြုသည်။ ဥပမာ- "ကျွန်တော် (ကတ္တား) ထမင်း (ကံ) စားသည် (ကြိယာ)။" ဟု ရေးသားလေ့ရှိသည်။
- ခမာဘာသာစကား၏ တည်ဆောက်ပုံ- ခမာဘာသာစကားသည် ကတ္တား + ကြိယာ + ကံ (Subject - Verb - Object: SVO) ပုံစံကို အသုံးပြုသည်။ အင်္ဂလိပ်စာ၊ ထိုင်းစာနှင့် တရုတ်စာ ဝါကျတည်ဆောက်ပုံနှင့် ဆင်တူသည်။ ဥပမာ- "ကျွန်တော် (ကတ္တား) စားသည် (ကြိယာ) ထမင်း (ကံ)။" (ខ្ញុំញ៉ាំបាយ - ညှုံ ညှံ ဘိုင်) ဟု ရေးသားသည်။
ထို့ကြောင့် မြန်မာစာမှ ခမာစာသို့ ပြန်ဆိုသည့်အခါ ကြိယာကို ဝါကျအဆုံးမှ ကတ္တား၏ နောက်သို့ ရွှေ့ပြောင်းပေးရမည်ဖြစ်ပြီး ကံပုဒ်ကို ဝါကျ၏ အဆုံးပိုင်းသို့ ပို့ဆောင်ရမည်ဖြစ်သည်။ ဤသို့ ပြောင်းလဲရာတွင် ဝါကျရှည်များ၊ ရှုပ်ထွေးသော ဆက်စပ်ဝါကျများ၌ အဓိပ္ပာယ် လွဲချော်မှုမရှိစေရန် ဘာသာပြန်သူအနေဖြင့် ဝါကျဖွဲ့စည်းပုံကို သေသေချာချာ ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာရန် အထူးဂရုပြုရမည်ဖြစ်သည်။
၃။ ပါဠိနှင့် သက္ကတစကားလုံးများ၏ လွှမ်းမိုးမှုနှင့် အသုံးအနှုန်းများ
မြန်မာနိုင်ငံနှင့် ကမ္ဘောဒီးယားနိုင်ငံ နှစ်နိုင်ငံလုံးသည် ထေရဝါဒဗုဒ္ဓဘာသာကို ကိုးကွယ်ကြသည့်အတွက် ဘာသာစကားနှစ်ခုလုံးတွင် ပါဠိ (Pali) နှင့် သက္ကတ (Sanskrit) စကားလုံးများစွာ ပါဝင်နေသည်။ ဤအချက်သည် ဘာသာပြန်သူများအတွက် အားသာချက်တစ်ခု ဖြစ်စေသည်။ ဥပမာအားဖြင့် ယဉ်ကျေးမှု၊ ဘာသာရေး၊ အုပ်ချုပ်ရေးနှင့် ပညာရပ်ဆိုင်ရာ စကားလုံးများတွင် ရင်းမြစ်တူ စကားလုံးများကို တွေ့ရှိနိုင်သည်။
သို့သော် ဤစကားလုံးများ၏ အသံထွက်နှင့် အသုံးပြုပုံသည် ဘာသာစကားအလိုက် ပြောင်းလဲသွားသည်။ ဥပမာ- မြန်မာဘာသာတွင် "မေတ္တာ" ဟု သုံးသော်လည်း ခမာဘာသာတွင် "မေတ္တာ" (Mettah / មេត្តា) ဟုပင် အသုံးပြုပြီး အသံထွက်နှင့် စာလုံးပေါင်း အနည်းငယ် ကွဲပြားသည်။ ထို့အပြင် အချို့သော ပါဠိသက်စကားလုံးများသည် မြန်မာဘာသာတွင် တစ်မျိုး၊ ခမာဘာသာတွင် တစ်မျိုး အသုံးပြုပုံချင်း ကွဲလွဲနေတတ်သည်။ ဘာသာပြန်သူအနေဖြင့် မိမိဘာသာပြန်မည့် စာသားထဲရှိ ပါဠိ၊ သက္ကတ စကားလုံးများ ခမာဘာသာတွင် မည်သို့အဓိပ္ပာယ်ရပြီး မည်သို့ရေးသားသည်ကို တိကျစွာ သိရှိထားရန် လိုအပ်သည်။
၄။ နာမ်စားများနှင့် လူမှုဆက်ဆံရေး အဆင့်အတန်း (Pronouns and Social Register)
မြန်မာဘာသာစကားကဲ့သို့ပင် ခမာဘာသာစကားသည် လူမှုဆက်ဆံရေး အဆင့်အတန်း၊ အသက်အရွယ်၊ ရာထူးနှင့် လေးစားသမှုအပေါ် မူတည်ပြီး နာမ်စားများနှင့် ကြိယာအသုံးအနှုန်းများ အလွန်ကွဲပြားခြားနားသည်။ ခမာဘာသာစကားတွင် လူမှုအဆင့်အတန်းအလိုက် ပြောဆိုရသည့် စကားအဆင့်အတန်း (Speech Registers) အနည်းဆုံး ၅ မျိုးခန့် ရှိသည်။
- သာမန်ပြည်သူအချင်းချင်း ပြောဆိုသောစကား
- လူကြီးမိဘ သို့မဟုတ် ဂုဏ်သရေရှိသူများကို ပြောဆိုသောစကား
- သံဃာတော်များအတွက် အသုံးပြုသောစကား (ရဟန်းသုံးစကား)
- မင်းစိုးရာဇာ တော်ဝင်မိသားစုများအတွက် အသုံးပြုသောစကား
- တရားဝင် စာပေအရေးအသားများတွင် သုံးသောစကား
ဥပမာအားဖြင့် "စားသည်" ဟူသော စကားလုံးကို သာမန်လူများအတွက် သုံးသောစကား၊ သံဃာတော်များအတွက် သုံးသောစကား (ဘုဉ်းပေးသည်)၊ နှင့် တော်ဝင်မိသားစုများအတွက် သုံးသောစကားဟူ၍ ခွဲခြားထားသည်။ ထို့အပြင် "ကျွန်တော်/ကျွန်မ" သို့မဟုတ် "မင်း/သင်" ဟူသော နာမ်စားများကို ပြန်ဆိုရာတွင် ပြောဆိုသူနှင့် နားထောင်သူ၏ ပတ်သက်မှုကို အခြေခံ၍ မှန်ကန်သော ခမာစကားလုံးကို ရွေးချယ်ရမည်ဖြစ်သည်။ မှားယွင်းသော နာမ်စားကို အသုံးပြုမိပါက ရိုင်းစိုင်းရာရောက်နိုင်သဖြင့် ဤအချက်သည် အလွန်အရေးကြီးသော ယဉ်ကျေးမှုဆိုင်ရာ နုနယ်သိမ်မွေ့မှုတစ်ခု ဖြစ်သည်။
၅။ စာလုံးခြားခြင်းနှင့် စာရေးနည်းစနစ်ဆိုင်ရာ စိန်ခေါ်မှုများ (Orthography and Word Segmentation)
ခမာစာရေးနည်းစနစ်သည် မြန်မာစာကဲ့သို့ပင် စကားလုံးများအကြား ကွက်လပ် (Space) ချလေ့မရှိဘဲ ဆက်တိုက်ရေးသားသော စနစ်ဖြစ်သည်။ ၎င်းတို့သည် ဝါကျတစ်ခု ပြီးဆုံးချိန် သို့မဟုတ် စကားစုတစ်ခု ပြီးဆုံးချိန်တွင်သာ ကွက်လပ်ကို အသုံးပြုကြသည်။ ဤအချက်သည် စက်ဘာသာပြန်စနစ်များ (Machine Translation) နှင့် ဘာသာပြန်ဆော့ဖ်ဝဲများ (CAT Tools) အတွက် စကားလုံးဖြတ်တောက်ရန် (Word Segmentation) ခက်ခဲစေသည်။
ကျွမ်းကျင်သော ဘာသာပြန်သူတစ်ဦးအနေဖြင့် ခမာစာသားကို ဖတ်ရှုရာတွင် စကားလုံးတစ်လုံးချင်းစီ၏ အစနှင့် အဆုံးကို သေချာစွာ ခွဲခြားသိမြင်နိုင်ရမည်ဖြစ်ပြီး၊ ရေးသားသည့်အခါတွင်လည်း သဒ္ဒါစည်းမျဉ်းများနှင့်အညီ အဖြတ်အတောက် မှန်ကန်စွာ ရေးသားနိုင်ရမည်ဖြစ်သည်။ အထူးသဖြင့် ကွန်ပျူတာပေါ်တွင် စာရိုက်သည့်အခါ စကားလုံးများအကြား Zero-Width Space (ZWSP) ကို စနစ်တကျ အသုံးပြုရန် လိုအပ်သည်။
၆။ မြန်မာ-ခမာ ဘာသာပြန်ဆိုရာတွင် တွေ့ရလေ့ရှိသော အမှားများ (Common Mistakes)
ဘာသာပြန်သူများ အများဆုံးမှားယွင်းလေ့ရှိသော အချက်အချို့မှာ အောက်ပါအတိုင်းဖြစ်သည်-
- နာမဝိသေသန နေရာထားရှိမှု မှားယွင်းခြင်း (Misplacement of Adjectives): မြန်မာဘာသာတွင် နာမဝိသေသနသည် နာမ်၏ရှေ့တွင် ရှိတတ်သော်လည်း (ဥပမာ- လှပသော ပန်း)၊ ခမာဘာသာတွင် နာမဝိသေသနသည် နာမ်၏နောက်တွင် ရှိရမည်ဖြစ်သည် (ဥပမာ- ပန်း လှပသော)။ ဤအချက်ကို သတိမပြုမိပါက ဝါကျသည် ထူးဆန်းနေပေလိမ့်မည်။
- ကြိယာနောက်ဆက်တွဲများအား မှားယွင်းစွာပြန်ဆိုခြင်း: မြန်မာဘာသာတွင် "ခဲ့သည်"၊ "နေသည်"၊ "ဦးမည်" စသည့် ကြိယာနောက်ဆက်တွဲများဖြင့် ကာလ (Tense) ကို ဖော်ပြသော်လည်း ခမာဘာသာတွင် ကြိယာ၏ ရှေ့ သို့မဟုတ် နောက်တွင် စကားလုံး သီးသန့်ထည့်သွင်းခြင်းဖြင့် ဖော်ပြသည်။ ၎င်းတို့ကို တိုက်ရိုက်ပြန်ဆိုပါက ဝါကျတည်ဆောက်ပုံ လုံးဝ ပျက်စီးသွားနိုင်သည်။
- အာဟာရနှင့် စားသောက်မှုဆိုင်ရာ ယဉ်ကျေးမှု ကွဲပြားခြင်း: အစားအစာများနှင့် ပတ်သက်သည့် အသုံးအနှုန်းများတွင် မြန်မာတို့တွင် သီးခြားခေါ်ဝေါ်သော ဟင်းလျာများကို ခမာဘာသာသို့ ပြန်ဆိုရာတွင် ၎င်းတို့နှင့် နီးစပ်သည့် ဟင်းလျာအမည်များ သို့မဟုတ် ရှင်းလင်းချက်များကို ထည့်သွင်းဖော်ပြရန် လိုအပ်သည်။
၇။ အောင်မြင်သော မြန်မာ-ခမာ ဘာသာပြန်ခြင်းဆိုင်ရာ လက်တွေ့ကျသောအကြံပြုချက်များ
မြန်မာဘာသာမှ ခမာဘာသာသို့ အရည်အသွေးမြင့်မားစွာ ဘာသာပြန်ဆိုနိုင်ရန် အောက်ပါအချက်များကို လိုက်နာဆောင်ရွက်သင့်သည်-
- Context (နောက်ခံအကြောင်းအရာ) ကို ဦးစွာနားလည်ပါ- စာလုံးချင်း တိုက်ရိုက်ပြန်ဆိုခြင်း (Literal Translation) ကို ရှောင်ကြဉ်ပါ။ စာသားတစ်ခုလုံး၏ ဆိုလိုရင်းနှင့် နောက်ခံအကြောင်းအရာကို ဦးစွာနားလည်အောင် လုပ်ပြီးမှသာ ခမာဘာသာစကား၏ သဘာဝကျသော ဝါကျတည်ဆောက်ပုံဖြင့် ပြန်ဆိုပါ။
- ခမာဘာသာစကား၏ စကားအဆင့်အတန်းကို စိစစ်ပါ- ဘာသာပြန်ရမည့် စာသားသည် တရားဝင်စာသား (Formal) လား၊ သာမန်ပြောစကား (Informal) လား၊ သို့မဟုတ် ဘာသာရေးစာသားလားဆိုသည်ကို ခွဲခြားပြီး သင့်လျော်သော ဝေါဟာရများကို ရွေးချယ်ပါ။
- စကားပုံနှင့် တင်စားချက်များကို သတိပြုပါ- မြန်မာစကားပုံများနှင့် တင်စားချက်များကို ခမာဘာသာသို့ တိုက်ရိုက်ပြန်ဆိုပါက အဓိပ္ပာယ်မရှိဘဲ ဖြစ်သွားနိုင်သည်။ ၎င်းနှင့် အဓိပ္ပာယ်ချင်းတူညီသော ခမာစကားပုံ သို့မဟုတ် အနက်ဖွင့်ဆိုချက်များကိုသာ ရှာဖွေအသုံးပြုပါ။
- ခေတ်ပေါ်အသုံးအနှုန်းများနှင့် နည်းပညာစကားလုံးများကို လေ့လာပါ- ခေတ်သစ်စီးပွားရေး၊ လူမှုကွန်ရက်နှင့် နည်းပညာဆိုင်ရာ စကားလုံးများကို ခမာဘာသာသို့ ပြန်ဆိုရာတွင် သင့်လျော်သော အသုံးအနှုန်းများ သို့မဟုတ် အင်္ဂလိပ်စာလုံးများကို တိုက်ရိုက်မွေးစားသုံးစွဲမှုများကို လေ့လာထားရန် လိုအပ်သည်။
- ကျွမ်းကျင်သူများဖြင့် ပြန်လည်စစ်ဆေးပါ (Proofreading)- ဘာသာပြန်ဆိုပြီးနောက် ခမာမိခင်ဘာသာစကားပြောသူ (Native Speaker) သို့မဟုတ် ဝါရင့်ခမာဘာသာပြန်ပညာရှင်တစ်ဦးအား စာသားများ သဘာဝကျမှု ရှိမရှိ အမြဲတစေ စစ်ဆေးခိုင်းပါ။
နိဂုံးချုပ်
မြန်မာဘာသာမှ ခမာဘာသာသို့ ဘာသာပြန်ဆိုခြင်းသည် ဘာသာစကားနှစ်ခုလုံး၏ နက်ရှိုင်းသော သဒ္ဒါတည်ဆောက်ပုံ၊ ယဉ်ကျေးမှုနောက်ခံနှင့် အသုံးအနှုန်းစနစ်များကို ကျွမ်းကျင်စွာ နားလည်ရန် လိုအပ်သော အနုပညာတစ်ရပ်ဖြစ်သည်။ ဝါကျတည်ဆောက်ပုံ ကွဲပြားခြားနားမှုနှင့် ယဉ်ကျေးမှုဆိုင်ရာ သိမ်မွေ့မှုများကို အထူးဂရုပြုခြင်းဖြင့် ဖတ်ရှုသူများအတွက် အဆင်ပြေချောမွေ့ပြီး အရည်အသွေးပြည့်ဝသော ဘာသာပြန်စာသားများကို ဖန်တီးနိုင်မည်ဖြစ်သည်။