די קונסט פֿון איבערזעצונג איז פֿיל מער ווי בלויז דאָס מעכאַנישע איבערטראָגן ווערטער פֿון איין שפּראַך אין אַן אַנדערער; עס איז אַ לעבעדיקע בריק צווישן צוויי פֿאַרשידענע קולטור-וועלטן און היסטאָרישע זכרונות. ווען עס קומט צו איבערזעצן פֿון ייִדיש — אַ ייִדיש-דײַטשע שפּראַך מיט טיפע סעמיטישע און סלאַווישע וואָרצלען, וואָס איז געשריבן אין העברעיִשע אותיות — אויף מאַאָרי (Te Reo Māori), די פּאָלינעזישע שפּראַך פֿון די אָריגינעלע אײַנוווינער פֿון ניו-זילאַנד, געפֿינען זיך איבערזעצער פֿאַר גאָר ייִנציקע לינגוויסטישע און קולטורעלע אַרויספֿאָדערונגען. דער דאָזיקער פֿירער וועט אַנאַליזירן די וויכטיקסטע פּונקטן פֿון דעם אינטערעסאַנטן פּראָצעס, פֿון סינטאַקסישע סטרוקטורן ביז קולטורעלע עקוויוואַלענטן.
די סינטאַקסישע קעגנזאַצן: V2 קעגן VSO
די ערשטע גרויסע מניעה פֿאַר אַן איבערזעצער ליגט אין דער גרונט-סטרוקטור פֿון דעם זאַץ. ייִדיש איז באַקאַנט ווי אַ V2 שפּראַך (Verb-Second), וואָס מיינט אַז דער קאָניוגירטער ווערב מוז קומען ווי דער צווייטער עלעמענט אין אַ הויפּטזאַץ, ניט געקוקט אויף דעם וואָס שטייט אין דעם ערשטן אָרט. פֿאַרגלײַכט דאָס מיט מאַאָרי, וואָס ניצט אַ VSO (Verb-Subject-Object) וואָרט-סדר, וואָס מיינט אַז דער ווערב אָדער דער צײַטוואָרט-פּאַרטיקל עפֿנט כּמעט תּמיד דעם זאַץ.
למשל, דער ייִדישער זאַץ: „הײַנט לייענט דער שרײַבער אַ בוך“ (וווּ „הײַנט“ איז דער ערשטער עלעמענט און „לייענט“ איז דער צווייטער) דאַרף אויף מאַאָרי איבערגעזעצט ווערן אָנהייבנדיק מיט דעם ווערב: „Kei te pānui te kaituhi i te pukapuka i tēnei rā“ (ממשותדיק: „לייענט דער שרײַבער דאָס בוך הײַנט“). דער איבערזעצער מוז דעריבער פֿאָרמולירן דעם גאַנצן געדאַנק פֿון סירעכט אָן, כּדי אָפּצוהיטן דעם נאַטירלעכן פֿלוס פֿון מאַאָרי. אַ וואָרט-בײַ-וואָרט איבערזעצונג וועט פֿירן צו אַן אומפֿאַרשטענדלעכן אָדער גאָר מאָדנעם זאַץ אויף מאַאָרי.
קולטורעלע קאָנסעפּטן: משפּחה, קהילה און כּבֿוד
ייִדיש און מאַאָרי זענען ביידע רײַך מיט קולטורעלע באַגריפֿן וואָס שפּיגלען אָפּ די היסטאָרישע און סאָציאַלע איבערלעבונגען פֿון זייערע רעדנער. אין ייִדיש פֿאַרנעמען באַגריפֿן ווי „ייִדישקייט“, „קהילה“, און „משפּחה“ אַ צענטראַלן אָרט. אינטערעסאַנט איז, אַז די מאַאָרי-קולטור (Te Ao Māori) טיילצעך מיט אַן ענלעכן קאָלעקטיוון פֿאָקוס, וואָס מאַכט קולטורעלע אַדאַפּטאַציעס מעגלעך, אָבער זיי פֿאָדערן פֿאָרט גרויסע פֿאָרזיכטיקייט.
- משפּחה און Whānau: דאָס ייִדישע וואָרט „משפּחה“ (פֿון העברעיִשן מקור) באַשרײַבט ניט נאָר די נאָענטע קרובֿים, נאָר אָפט אויך די ברייטערע קאַנעקשנס פֿון שטיצע און שותּפֿות. אויף מאַאָרי איז דער בעסטער עקוויוואַלענט „Whānau“, וואָס טראָגט אויך אַ ברייטן, קאָלעקטיוון זינען וואָס גייט ווײַטער פֿון בלויז בלוט-קרובֿים, אַרײַננעמענדיק די גאַנצע קהילה-שטיצע און די סביבה.
- צדקה און Koha: „צדקה“ אין דער ייִדישער טראַדיציע איז ניט בלויז „רחמנות“ (charity), נאָר אַ גערעכטיקייט-פֿליכט. אין מאַאָרי געפֿינען מיר דעם באַגריף „Koha“, וואָס מיינט אַ מתּנה אָדער בײַשטײַער, אָפט פֿאַרבונדן מיט כּבֿוד און קעגנזײַטיקע באַציִונגען (Reciprocity). בעת זיי זענען ניט הונדערט פּראָצענט גלײַך, זענען זיי די בעסטע קולטורעלע עקוויוואַלענטן פֿאַר סאָציאַלער הילף.
- כּבֿוד און Mana: דאָס וואָרט „כּבֿוד“ קען אָפט איבערגעזעצט ווערן ווי „Mana“, כאָטש Mana באַשרײַבט אויך גײַסטיקע קראַפֿט, פּרעסטיזש, אויטאָריטעט און די ירושה וואָס קומט פֿון די אָבות (Ancestors).
די קאָמפּליצירטע וועלט פֿון פּאַרטיקולן און פּרעפּאָזיציעס
ייִדיש נוצט אַ סיסטעם פֿון פֿאַלן (גראַמאַטישע קאַסוסן: נאָמינאַטיוו, אַקוזאַטיוו, דאַטיוו) כּדי צו ווײַזן די באַציִונג צווישן ווערטער. מאַאָרי, פֿון דער אַנדערער זײַט, פֿאַרלאָזט זיך גאָר ניט אויף פֿאַלן אָדער ווערב-ענדונגען. אַנשטאָט דעם, ניצט מאַאָרי פּאַרטיקולן (particles) וואָס שטייען פֿאַר די נאָמענווערטער אָדער ווערבן כּדי צו באַשטימען די צײַט, דעם גראַמאַטישן פֿונקציע און די ריכטונג.
אַ באַזונדערע שוועריקייט שטעלט מיט זיך פֿאָר די מאַאָרי פֿאַרמעגלעכקייט-סיסטעם (Possessive system), וואָס טיילט זיך אָן אויף צוויי קאַטעגאָריעס: די „אָ“ קאַטעגאָריע און די „אַ“ קאַטעגאָריע. די „אָ“ קאַטעגאָריע ווערט גענוצט פֿאַר זאַכן וואָס מען קען ניט קאָנטראָלירן אָדער וואָס מען טראָגט (ווי טעקסטן, קרובים, טיילן פֿונעם קערפּער, אָדער טראַנספּאָרט), בעת די „אַ“ קאַטעגאָריע איז פֿאַר זאַכן וואָס מען קען אַקטיוו באַשטימען (ווי עסנוואַרג, קינדער, אָדער פּראָדוקטן וואָס מען שאַפֿט). אין ייִדיש עקסיסטירט ניט אַזאַ צעטיילונג — מיר זאָגן פּשוט „מײַן בוך“ אָדער „מײַן קראָם“ אָן טראַכטן וועגן דינאַמישן קאָנטראָל. דער איבערזעצער מוז גוט קענען ביידע סיסטעמען כּדי צו פֿאַרמײַדן גראָבע גראַמאַטישע טעותן אין מאַאָרי.
רעליגיעזע און גײַסטיקע טערמינאָלאָגיע
ייִדיש איז דורכגעדרונגען מיט לשון-קודשדיקע ווערטער וואָס האָבן טיפֿע תּורהדיקע אָדער תּלמודישע באַדײַטונגען (ווי „נשמה“, „גיהנום“, „השגחה פּרטית“, „מזל“). אין מאַאָרי, וואָס האָט אַן אייגענע רײַכע גײַסטיקע וועלט (Wairuatanga), זענען פֿאַראַן גלײַכע באַגריפֿן וואָס קענען דינען ווי אַן עקוויוואַלענט, אָבער מען מוז פֿאַרשטיין די קאָנאָטאַציעס. צום בײַשפּיל, „נשמה“ קען איבערגעזעצט ווערן ווי „Wairua“ (גײַסט אָדער נשמה), און „הימל“ (אין גײַסטיקן זינען) קען ווערן אַדאַפּטירט ווי „Rangi“ אָדער „Tikanga“ אין געוויסע קאָנטעקסטן. די פֿאַרבינדונג צו דער ערד (Whenua) איז קריטיש אין מאַאָרי, בעת אין ייִדיש איז די היסטאָרישע פֿאַרבינדונג מערסטנס גײַסטיק אָדער טעקסטועל (דער „עם הספר“).
אידיאָמאַטישע לאַנדשאַפֿט און מעטאַפֿאָרן
ייִדיש איז באַקאַנט פֿאַר אירע שאַרפֿע אידיאָמען, הומאָריסטישע קללות און סאַרדאָנישע אויסדרוקן. מאַאָרי ניצט אַ רײַכע טראַדיציע פֿון „Whakataukī“ (שפּריכווערטער) און „Pēpeha“ (פֿאָרשטעלונג-מעטאַפֿאָרן). ווען אַ ייִדישער טעקסט באַנוצט זיך מיט מעטאַפֿאָרן פֿון דעם מיזרח-אייראָפּעיִשן שטעטל (למשל, „מאַכן אַ שטורעם אין אַ גלאָז וואַסער“ אָדער „ליגן אין דער ערד און באַקן בייגל“), מוז דער איבערזעצער זוכט אַן עקוויוואַלענט וואָס רעזאָנירט מיט דער מאַאָרי-נאַטור און קאָסמאָלאָגיע.
פֿאַרגלײַכט די פֿאָרשטעלונג: אין ייִדיש שטעלט מען זיך פֿאָר מיט: „איך בין געבוירן אין...“ אָדער „איך קום פֿון...“. אין מאַאָרי פֿירט זיך צו ניצן די Pēpeha, וווּ מען אידענטיפֿיצירט זיך דורך דעם אייגענעם באַרג (Maunga), דעם טײַך (Awa), דעם שטאַם (Iwi), און ערשט דעמאָלט דעם נאָמען. אַ קלוגער איבערזעצער וועט ניט פּרוּוון צו קאָפּירן די ייִדישע פֿאָרמולע בלינדערהייט, נאָר וועט אַדאַפּטירן דעם טעקסט צו דער פּאַסיקער מאַאָרי-פֿאָרמאַליטעט לויט דעם קאָנטעקסט.
פּראַקטישע עצות פֿאַרן פּראָפֿעסיאָנעלן איבערזעצונגס-פּראָצעס
כּדי צו שאַפֿן אַן איבערזעצונג וואָס קלינגט נאַטירלעך און רעספּעקטירט ביידע שפּראַכן, זאָל דער איבערזעצער נאָכפֿאָלגן די פֿאָלגנדיקע פּרינציפּן:
- ניצן דינאַמישע עקוויוואַלענץ: זוכט ניט קיין וואָרט-בײַ-וואָרט איבערזעצונג. קאָנצענטרירט זיך אויפֿן טיפֿערן געדאַנק און זוכט דעם קולטורעלן עקוויוואַלענט אין מאַאָרי.
- באַהערשן די מאַאָרי פּאַרטיקולן: לייגט באַזונדערע אַכטונג אויף די צײַט-פּאַרטיקולן (ווי Kua, I, E... ana, Ka) כּדי אָפּצוהיטן די פּינקטלעכע צײַט-סטרוקטור פֿונעם ייִדישן אָריגינאַל.
- אָפּהיטן דעם טאָן פֿון רעספּעקט: מאַאָרי איז אַ שפּראַך וווּ רעספּעקט צו אָבות און צו דער ערד (Whenua) שפּילט אַ גרויסע ראָלע. פֿאַרזיכערט זיך אַז דער טאָן פֿונעם ייִדישן טעקסט ווערט איבערגעגעבן מיט דער נויטיקער דרך-ארץ (Whakaute) אין מאַאָרי.
- פֿאַרשטיין די אויסלייג-כּללים: ניצן די מאַקראָנען (Māori macrons) ריכטיק אויף די וואָקאַלן (ווי ā, ē, ī, ō, ū) כּדי צו פֿאַרמײַדן סעמאַנטישע טעותן, ווײַל אַ מאַקראָן קען גאָר ענדערן דעם באַדײַט פֿון אַ וואָרט אויף מאַאָרי.
דורך טיפֿער לינגוויסטישער פֿאָרשונג, קעגנזײַטיקן רעספּעקט פֿאַר די דיאַלעקטן און אַ פֿאַרשטאַנד פֿאַר די צוויי ייִנציקע קולטורן, קען אַן איבערזעצער שאַפֿן אַ קלאָרע און שטאַרקע פֿאַרבינדונג צווישן די ייִדישע און מאַאָרישע וועלטן. דאָס וועט דינען ניט בלויז ווי אַ לינגוויסטישע אַרבעט, נאָר ווי אַן עכטער דיִאַלאָג צווישן צוויי פעלקער וואָס האָבן באַוויזן אָפּצוהיטן זייערע היסטאָרישע שפּראַכן מיט גרויס ליבע און מונדיקייט.