די איבערזעצונג פֿון ייִדיש אויף טערקיש איז אַן עקספּעדיציע צווישן צוויי אינגאַנצן פֿאַרשיידענע שפּראַך-משפּחות און קולטור-וועלטן. ייִדיש, אַ גערמאַנישע שפּראַך מיט טיפֿע וואָרצלען אין העברעיִש-אַרמיש און סלאַווישע שפּראַכן, שטייט קעגנאיבער טערקיש, אַ טורקישע שפּראַך וואָס צייכנט זיך אויס מיט אַן אַגלוטינאַטיווער סטרוקטור און אַ וואָרט-סדר וואָס איז פֿרעמד פֿאַרן אייראָפּעיִשן אויער. פֿאַר פֿאַכמענישע איבערזעצער שטעלט דער דאָזיקער איבערגאַנג מיט זיך פֿאָר באַדייטנדיקע אַרויספֿאָדערונגען, אָבער אויך ייִקאָנישע מעגלעכקייטן צו שאַפֿן אַ בריק צווישן מזרח-אייראָפּעיִשער ייִדישער קולטור און דעם אַנאַטאָלישן קולטור-רויִם. אין דעם דאָזיקן אַרטיקל וועלן מיר אַנאַליזירן די וויכטיקסטע אַספּעקטן פֿון דעם איבערזעצונג-פּראָצעס.
סינטאַקסיס און וואָרט-סדר: די גרעסטע גראַמאַטישע מחיצה
דער יסודותדיקער אונטערשייד צווישן ייִדיש און טערקיש ליגט אין דעם סינטאַקסיס. ייִדיש פֿאָלגט דעם סדר פֿון סוביעקט-ווערב-אָביעקט (SVO) און ניצט די V2-רעגל (וווּ דאָס קאָניוגירטע ווערב קומט שטענדיק אויפֿן צווייטן אָרט אין אַ הויפּטזאַץ). טערקיש, פֿון דער אַנדערער זײַט, איז אַ שטרענגע SOV שפּראַך (סוביעקט-אָביעקט-ווערב). דאָס מיינט אַז דאָס ווערב קומט כּמעט שטענדיק אין דעם סוף פֿון דעם זאַץ.
בײַם איבערזעצן אַ קאָמפּליצירטן ייִדישן זאַץ מיט עטלעכע אונטערגעאָרדנטע זאַצן (subordinate clauses) וואָס הייבן זיך אָן מיט "וואָס" אָדער "ווײַל", מוז דער איבערזעצער איבערבויען די גאַנצע געדאַנקען-סטרוקטור. אויף טערקיש ווערן אַזעלכע זאַצן אָפֿט מאָל פֿאַרוואַנדלט אין לאַנגע פּאַרטיציפּ-קאָנסטרוקציעס (participle constructions) אָדער גערבודיומס (gerunds). פֿאַר אַ מוסטער, דער ייִדישער זאַץ: "איך האָב געזען דעם מענטש וואָס שרײַבט דאָס בוך" ווערט אויף טערקיש אויסגעדריקט ווי: "דאָס בוך שרײַבנדיקן מענטש האָב איך געזען" (Kitabı yazan adamı gördüm). דאָס פֿאָדערט פֿון דעם איבערזעצער אַ הויכע מדרגה פֿון קאָגניטיווער פֿלעקסיביליטעט צו דערפֿילן דעם סוף פֿון דעם געדאַנק איידער ער הייבט אָן שרײַבן דעם טערקישן זאַץ.
די אַרויספֿאָדערונג פֿון אַגלוטינאַציע קעגן אינפֿלעקציע
ייִדיש איז אַן אינפֿלעקטידע שפּראַך וווּ גראַמאַטישע קאַטעגאָריעס ווי פֿאַלן (cases), מינים (gender), און צאָל (number) ווערן אויסגעדריקט דורך ענדערונגען אין די אַרטיקלען און סופֿיקסן, ווי אויך דורך פּרעפּאָזיציעס (אויף, אין, פֿאַר, מיט). טערקיש איז אַן אַגלוטינאַטיווע שפּראַך וואָס ניצט נישט קיין אַרטיקלען און קיין פּרעפּאָזיציעס. אַנשטאָט דעם, ווערן גראַמאַטישע באַציִונגען אויסגעדריקט דורך צוקלעפּן סופֿיקסן איינס נאָכן אַנדערן צום וואָרצל פֿון דעם וואָרט.
פֿאַר אַן איבערזעצער מיינט דאָס אַז אַ גאַנצע ייִדישע פֿראַזע קען ווערן איין איינציק וואָרט אויף טערקיש. צום בײַשפּיל, די ייִדישע פֿראַזע "אין מײַנע הײַזער" באַשטייט פֿון דרײַ ווערטער. אויף טערקיש ווערן דאָס איבערגעזעצט ווי "evlerimde" (ev = הויז, -ler = מערצאָל, -im = מײַן, -de = אין). דאָס פֿאָדערט אַ פּינקטלעכע אַנאַליז פֿון די ייִדישע פּרעפּאָזיציעס און זייערע גראַמאַטישע פֿונקציעס, כּדי צו צופּאַסן דעם ריכטיקן טערקישן סופֿיקס לויט די כללים פֿון וואָקאַל-האַרמאָניע (vowel harmony), וואָס איז אַ צענטראַלער כאַראַקטעריסטיק פֿון דער טערקישער שפּראַך.
קולטורעלע איבערזעצונג: דאָס לשון-קודש און די ייִדישע וועלט באַגריפֿן
דער גרעסטער קולטורעלער קאָנפֿליקט בײַם איבערזעצונג פֿון ייִדיש אויף טערקיש איז דער ספּעציפֿישער לשון-קודש קאָמפּאָנענט (העברעיִש און אַראַמיש) אין ייִדיש. ייִדיש איז דורכגעדרונגען מיט רעליגיעזע, פֿילאָסאָפֿישע און טאָג-טעגלעכע באַגריפֿן וואָס האָבן נישט קיין גלײַכן עקוויוואַלענט אין דער טערקישער שפּראַך אָדער אין דער איסלאַמישער טערקישער קולטור. באַגריפֿן ווי "מצוה", "ייִשובֿ-הדעת", "כשר", אָדער "עולם-הבֿא" פֿאָדערן אַ ספּעציפֿישע איבערזעצונג-סטראַטעגיע.
דער איבערזעצונג-קינסטלער האָט עטלעכע וועגן ווי אַזוי צו באַהאַנדלען דעם פּראָבלעם:
- טראַנסליטעראַציע מיט אַ דערקלערונג: אָנהאַלטן דאָס אָריגינעלע וואָרט (למשל, "Mitzva") און צוגעבן אַ קורצע פֿוסנאָטע אָדער אַ דערקלערונג אין דעם טעקסט גופֿא פֿאַר דעם טערקישן לייענער.
- קולטורעלע אַדאַפּטאַציע (דאָמעסטיקאַציע): געפֿינען אַ באַגריף אין דער טערקישער קולטור וואָס פֿירט אויס אַן ענלעכע פֿונקציע. למשל, דאָס וואָרט "כשר" קען אין געוויסע קאָנטעקסטן איבערגעזעצט ווערן ווי "Helal" (האַלאַל), כאָטש עס איז וויכטיק צו באַטאָנען די דיפֿערענצן צווישן די צוויי סיסטעמען פֿון דיעטע-געזעצן.
- פֿילאָסאָפֿישע פּאַראַפֿראַזע: איבערזעצונג פֿון דער טיפֿערער באַדייטונג פֿון דעם וואָרט אַנשטאָט זײַן ליטעראַלן אויסדרוק. דאָס וואָרט "ייִשובֿ-הדעת" קען איבערגעזעצט ווערן ווי "zihin açıklığı" אָדער "iç huzuru" (רוקייט פֿון זינען אָדער אינערלעכע רו).
די באַהאַנדלונג פֿון רעגיסטערס און דיאַלעקטן
ייִדיש איז באַקאַנט מיט אירע פֿאַרשיידענע דיאַלעקטן (ליטוויש, פּויליש, אוקראַיִניש) און איר רײַכן רעגיסטער פֿון עמאָציאָנעלע אויסדרוקן, קללות, און ברכות וואָס געפֿינען זיך אין דעם טאָג-טעגלעכן לשון. טערקיש, פֿון דער אַנדערער זײַט, האָט אַ זייער פֿאָרמאַלע סטרוקטור וואָס איז געוואָרן סטאַנדאַרדיזירט נאָך די שפּראַך-רעפֿאָרמען פֿון אַטאַטורק אין די 1930ער יאָרן, וווּ פֿיל אַראַבישע און פּערסישע ווערטער זענען פֿאַרביטן געוואָרן מיט ריין-טורקישע נעאָלאָגיזמען.
בײַם איבערזעצונג פֿון ליטעראַרישע טעקסטן (למשל, די ווערק פֿון שלום-עליכם אָדער יצחק באַשעוויס-זינגער), מוז דער איבערזעצער באַשליסן צי ער ניצט די מאָדערנע, סטאַנדאַרדיזירטע טערקישע שפּראַך (Öztürkçe) צי ער ניצט אָטאָמאַנישע אָדער מער קולטורעלע טערקישע אויסדרוקן צו שאַפֿן אַן אַטמאָספֿער פֿון אַלטמאָדישקייט און רעליגיעזקייט וואָס פּאַסט פֿאַרן שטעטל. דאָס ניצן אַלט-טערקישע אָדער אָטאָמאַנישע ווערטער (Osmanlıca) קען געבן דעם טעקסט די נויטיקע נאָסטאַלגיע און היסטאָרישן קאָנטעקסט.
די שפּיל פֿון פֿאָנעטיק און אויסלייג
ייִדיש שרײַבט מען מיט אותיות פֿונעם העברעיִשן אַלף-בית, בשעת טערקיש ניצט דעם לאַטיינישן אַלפֿאַבעט מיט ספּעציעלע צייכנס (ווי ç, ş, ğ, ı, ö, ü). בײַם איבערזעצן נעמען פֿון מענטשן, ערטער אָדער ספּעציפֿישע קולטורעלע ווערטער, מוז דער איבערזעצער נוצן די טערקישע פֿאָנעטיק פּינקטלעך. פֿאַר אַ מוסטער, דאָס ייִדישע וואָרט "שבת" דאַרף איבערגעשריבן ווערן אויסשליסלעך ווי "Şabat" (אָדער "Sebat" אין געוויסע היסטאָרישע קאָנטעקסטן), און דאָס וואָרט "חתונה" ווי "Hatuna" אָדער אַדאַפּטירט צו "düğün".
די פֿאָנעטישע אַדאַפּטאַציע העלפֿט דעם טערקישן לייענער צו קענען לייענען דעם טעקסט פֿליסיק, אָן צו שטרויכלען זיך איבער פֿרעמדע אותיות-קאָמבינאַציעס. דער ציל איז שטענדיק אָנצוהאַלטן דעם באַלאַנס צווישן דער אָריגינעלער שטימע פֿון דעם ייִדישן מחבר און דער נאַטירלעכקייט פֿון דער טערקישער שפּראַך.
פּראַקטישע עצות פֿאַר איבערזעצער פֿון ייִדיש אויף טערקיש
פֿאַר די וואָס נעמען זיך אונטער דעם דאָזיקן קאָמפּליצירטן פּראָצעס, זענען פֿאַראַן עטלעכע גאָלדענע כללים:
- לייענען דעם גאַנצן פּאַראַגראַף: איידער איר הייבט אָן איבערזעצן אַ זאַץ אויף טערקיש, מוזט איר פֿאַרשטיין די גאַנצע קאָנטעקסטועלע באַדייטונג פֿון דעם פּאַראַגראַף, ווײַל דאָס ווערב און דער סוף פֿונעם געדאַנק וועלן מוזן זײַן אינגאַנצן איבערגעבויט אין טערקיש.
- טשעקן די לשון-קודש מקורות: אָפֿט מאָל האָבן די לשון-קודש ווערטער אין ייִדיש באַקומען אַ ספּעציפֿישן באַדייט וואָס איז אַנדערש פֿון העברעיִש. זוכט שטענדיק אין אַ ספּעציעלן ייִדישן ווערטערבוך (ווי דער ווערטערבוך פֿון אויערבאַך אָדער האַרקאַווי).
- אַנאַליזירן די עמאָציאָנעלע לאָדונג: ייִדיש נוצט אַ סך דימינוטיוון (למשל, "קינדערלעך", "שטיבל"). אויף טערקיש קען מען דאָס איבערגעבן מיט דעם סופֿיקס "-cik" אָדער "-ceğiz" (למשל, çocuk = קינד, çocukcağız = אָרעם קינד אָדער ליב קינד). נוצט די דאָזיקע סופֿיקסן קלוגערהייט צו היטן אויף דעם ייִדישן חן.
- רעספּעקטירן די וואָקאַל-האַרמאָניע: בײַם שאַפֿן נײַע טראַנסליטעראַציעס אָדער צוגעבן טערקישע פֿאַל-סופֿיקסן צו ייִדישע נעמען, זעט צו אַז די סופֿיקסן שטימען מיט די פֿאָנעטישע כללים פֿון טערקיש (למשל, "Mendele'ye" און נישט "Mendele'ya").
צום סוף, די איבערזעצונג פֿון ייִדיש אויף טערקיש פֿאָדערט מער ווי בלויז אַ גראַמאַטישן איבערגאַנג. עס איז אַ קונסט-אַרבעט וואָס דאַרף איבערגעבן דעם גײַסט, דעם הומאָר, און דעם מעלאַנכאָלישן טאָן פֿון ייִדיש אין דער דינאַמישער, מילדער, און מעלאָדישער שפּראַך פֿון טערקײַ.