Kazi ya kutafsiri maandishi kutoka lugha ya Kiswahili kwenda Setswana (Tswana) ni mchakato unaohitaji uelewa wa kina wa kiisimu, kiutamaduni na kimsamiati. Ingawa lugha zote mbili ni za familia ya lugha za Kibantu, kila moja ina sifa za kipekee zinazohitaji umakini mkubwa wa mtafsiri kitaaluma ili kuhakikisha kuwa ujumbe unaokusudiwa unafikishwa kwa usahihi na bila kupoteza muktadha.
Utangulizi wa Kulinganisha Lugha Hizi Mbili za Kibantu
Kiswahili ni lugha ya Kibantu ya Mashariki inayozungumzwa zaidi katika nchi za Afrika Mashariki na Kati, wakati Setswana ni lugha ya Kibantu ya Kusini inayozungumzwa zaidi nchini Botswana na Afrika Kusini. Kwa kuwa lugha hizi zina asili moja ya Kibantu, kuna kufanana kwa mifumo fulani ya sarufi, lakini tofauti za kijiografia zimeleta mageuzi makubwa katika msamiati na matamshi. Mtafsiri anahitaji kujua jinsi ya kuvuka daraja hili la kijiografia na kiutamaduni ili kuwasilisha maana sahihi.
Tofauti za Kisintaksia na Kisarufi Kati ya Kiswahili na Setswana
Lugha hizi mbili zina mifumo tofauti kidogo ya kisarufi na miundo ya sentensi inayoweza kuleta ugumu wakati wa kutafsiri. Hapa kuna baadhi ya maeneo makuu ya kuzingatia:
Mifumo ya Ngeli za Nomino na Upatanisho wa Kisarufi
Kama ilivyo kwa lugha nyingi za Kibantu, Kiswahili na Setswana zote zina mifumo ya ngeli za nomino. Hata hivyo, viambishi vya ngeli katika Setswana ni tofauti na vile vya Kiswahili. Kwa mfano, wakati Kiswahili kinatumia viambishi kama vile "m-" na "wa-" kwa ngeli ya kwanza na ya pili ya watu (k.v., mtu/watu), Setswana kinatumia "mo-" na "ba-" (k.v., motho/batho). Vilevile, kwa ngeli ya miti (m-/mi- katika Kiswahili, kama vile mji/miji), Setswana kinatumia "mo-" na "metse" (mo-/me-). Mtafsiri lazima awe mwangalifu sana na upatanisho wa kisarufi (concordial agreement) katika Setswana ili kuzuia sentensi zisionekane zisizo za asili kwa wasomaji walengwa.
Unyumbulishaji wa Vitenzi na Viambishi
Kiswahili kinajulikana kwa mfumo wake changamano wa uambishaji ambapo njeo, kauli, na watendewa huingizwa ndani ya kitenzi chenyewe. Kwa mfano, katika neno "nitakusomea", "ni-" ni nafsi ya kwanza, "-ta-" ni njeo ya wakati ujao, "-ku-" ni mtendewa, na "-somea" ni kitenzi chenye kauli ya utendaji. Setswana nacho kina muundo kama huu lakini wenye mgawanyiko wa kipekee ambapo viwakilishi vya nafsi vinaweza kusimama kama maneno yanayojitegemea (subject concords) kabla ya vitenzi au kuungana na viambishi vya njeo. Hili linamaanisha kuwa mtafsiri anapaswa kuelewa vyema jinsi ya kupanga vipengele hivi katika Setswana ili maana na nyakati za matukio zisionyeshwe kimakosa.
Changamoto za Kiutamaduni na Kidiomasia katika Tafsiri
Uhusiano wa kitamaduni kati ya wazungumzaji wa Kiswahili (wenye asili ya Pwani ya Afrika Mashariki na mchanganyiko wa tamaduni za Kiarabu na za Kiasili) na wasomaji wa Setswana (wenye tamaduni za Kusini mwa Afrika) unahitaji uangalifu wa karibu. Nahau, methali, na misemo ya Kiswahili haiwezi kutafsiriwa neno kwa neno kwenda Setswana bila kupoteza maana halisi.
Muktadha wa Kijiografia na Kijamii
Katika Kiswahili, misemo mingi inahusisha mazingira ya baharini, uvuvi na biashara ya kihistoria (k.v., "jahazi lililojaa"). Katika Setswana, utamaduni umejikita zaidi kwenye kilimo cha mifugo, hasa ng'ombe, na maisha ya nchi kavu. Methali na nahau nyingi za Setswana zinahusisha ng'ombe na wanyama wa porini wa Kusini mwa Afrika. Hivyo basi, ili mtafsiri afanikiwe kutoa tafsiri bora, lazima atafute methali au nahau ya Setswana inayolingana kimaana badala ya kutafsiri maneno ya baharini moja kwa moja ambayo hayataeleweka kwa msomaji wa Setswana.
Mbinu Bora za Kufikia Tafsiri Yenye Ubora wa Juu
Ili kufikia viwango vya kitaalamu katika tafsiri ya kutoka Kiswahili kwenda Setswana, mtafsiri anapaswa kufuata mbinu zifuatazo:
- Kuelewa Muktadha (Contextualization): Usianze kutafsiri bila kusoma hati yote ili kuelewa maana ya jumla, toni ya mwandishi, na hadhira inayolengwa.
- Kuepuka Tafsiri ya Neno kwa Neno (Literal Translation): Tafsiri hii mara nyingi huharibu sarufi na maana halisi ya sentensi, hasa kwa lugha za Kibantu zenye miundo tofauti ya uwasilishaji na ujenzi wa hoja.
- Matumizi ya Kamusi Maalum: Tumia kamusi za kitaaluma na faharasa za lugha zote mbili ili kupata istilahi sahihi, hasa katika nyanja za kisheria, kiufundi, matibabu na teknolojia.
- Ujanibishaji (Localization): Lugha ya Setswana inayozungumzwa Botswana inaweza kuwa na tofauti ndogo za kimsamiati na tahajia ukilinganisha na ile inayozungumzwa nchini Afrika Kusini. Ni muhimu kujua wasomaji wako walengwa wapo wapi kijiografia ili kutumia lahaja sahihi.
Zana za Kiufundi na Uhakiki wa Ubora (QA)
Matumizi ya zana za tafsiri za kompyuta (CAT Tools) ni muhimu sana katika kuongeza ufanisi wa kazi. Zana hizi zinasaidia kuhifadhi kumbukumbu za tafsiri (Translation Memories) na kuhakikisha uthabiti wa istilahi katika hati ndefu. Hata hivyo, zana za kisasa za tafsiri ya mashine (Machine Translation) bado hazina uwezo mkubwa wa kuelewa nuances za lugha za Kiafrika kama Kiswahili na Setswana, kwa hiyo uhakiki wa kibinadamu (Human Post-Editing) ni hatua isiyoepukika.
Baada ya kukamilisha tafsiri, ni lazima kufanya hatua mbili za uhakiki: uhakiki wa kisarufi na tahajia (proofreading) na uhakiki wa kiutamaduni (cultural review). Hatua hii ya mwisho inahakikisha kuwa lugha iliyotumiwa ni ya heshima, inaendana na maadili ya jamii ya wazungumzaji wa Setswana, na inasomeka kwa urahisi kana kwamba iliandikwa moja kwa moja katika lugha hiyo bila kuacha alama yoyote ya tafsiri ya kigeni.
Hitimisho la Kitalaamu kwa Watafsiri
Tafsiri bora ya Kiswahili hadi Setswana inahitaji zaidi ya ufahamu wa maneno ya kamusi tu. Inahitaji uelewa mkubwa wa kijamii, kiisimu, na kiutamaduni wa jamii zote mbili za Kibantu. Kwa kufuata miongozo ya kisarufi, kufanya ujanibishaji wa kina, na kuzingatia uhakiki wa hali ya juu, watafsiri wanaweza kuziba pengo la mawasiliano kati ya Afrika Mashariki na Kusini mwa Afrika kwa ufanisi mkubwa.