Հայերենից բոսնիերեն թարգմանությունը ներկայացնում է բարդ և հետաքրքրաշարժ գործընթաց, որը պահանջում է ոչ միայն երկու լեզուների հանրագիտարանային իմացություն, այլև դրանց կառուցվածքային, մշակութային և շարահյուսական նրբությունների խորը ընկալում: Հայերենը՝ որպես հնդեվրոպական լեզվաընտանիքի ինքնուրույն ճյուղ, և բոսնիերենը՝ որպես հարավսլավոնական լեզու, ունեն արմատական տարբերություններ, որոնք անմիջականորեն ազդում են թարգմանության որակի վրա: Այս հոդվածում կդիտարկենք այն հիմնական դժվարությունները, որոնց բախվում են թարգմանիչները, և կներկայացնենք գործնական խորհուրդներ արդյունավետ թարգմանություն իրականացնելու համար:
1. Քերականական Կառուցվածքների Համեմատական Վերլուծություն
Հայերենի և բոսնիերենի քերականական համակարգերի միջև առկա տարբերությունները թարգմանչի համար ստեղծում են լրացուցիչ մարտահրավերներ: Ճշգրիտ թարգմանություն ապահովելու համար անհրաժեշտ է հասկանալ հետևյալ հիմնարար տարբերությունները.
Գոյականի Սեռի Կատեգորիան
Ամենաակնառու տարբերություններից մեկն այն է, որ ժամանակակից հայերենը չունի քերականական սեռի կատեգորիա: Հայերենում գոյականները չեն բաժանվում արականի, իգականի կամ չեզոքի: Ի հակադրություն սրա՝ բոսնիերենում սեռի կատեգորիան հանդիսանում է հիմնարար քերականական հատկանիշ (muški, ženski, srednji rod): Բոսնիերենում ածականները, դերանունները և բայերի որոշ անցյալ ձևեր պարտադիր կերպով համաձայնեցվում են գոյականի սեռի հետ: Հայերենից բոսնիերեն թարգմանելիս թարգմանիչը պետք է կոնտեքստից կամ նախադասության ընդհանուր իմաստից որոշի գործող անձի կամ առարկայի սեռը, որպեսզի ճիշտ կառուցի բոսնիերեն նախադասությունը: Օրինակ, «նա եկավ» նախադասությունը թարգմանելիս պետք է հասկանալ՝ խոսքը տղամարդու (on je došao), թե կնոջ (ona je došla) մասին է, քանի որ բայը անցյալ ժամանակում ստանում է սեռային վերջավորություն:
Հոլովական Համակարգը և Կառավարումը
Թե՛ հայերենը, թե՛ բոսնիերենը հարուստ հոլովական համակարգ ունեցող լեզուներ են, սակայն դրանց կիրառությունը և նշանակությունը էականորեն տարբերվում են: Արևելահայերենն ունի 7 հոլով (իսկ արևմտահայերենը՝ 6), իսկ բոսնիերենն ունի 7 հոլով (Nominativ, Genitiv, Dativ, Akuzativ, Vokativ, Instrumental, Lokativ): Չնայած հոլովների քանակական նմանությանը, դրանց գործառույթները տարբեր են: Օրինակ, բոսնիերենի «Vokativ»-ը (կոչական հոլով) ունի առանձին վերջավորություններ, մինչդեռ հայերենում կոչականը ձևավորվում է շեշտի կամ ձայնարկությունների միջոցով: Բացի այդ, բոսնիերենում նախդիրների կիրառումը սերտորեն կապված է որոշակի հոլովների հետ, ինչը պահանջում է նախդիրների և հոլովական ձևերի կառավարման կանոնների անթերի իմացություն: Սխալ հոլովի կիրառումը նախդիրի հետ կարող է ամբողջությամբ փոխել նախադասության իմաստը կամ այն դարձնել անընթեռնելի:
Բայական Համակարգ և Կերպ
Սլավոնական լեզուներին, այդ թվում նաև բոսնիերենին, բնորոշ է բայական կերպի (glagolski vid) երկակիությունը՝ կատարյալ (svršeni) և անկատար (nesvršeni): Սա նշանակում է, որ գրեթե յուրաքանչյուր գործողություն ունի իր երկու բայական ձևերը՝ կախված նրանից, թե գործողությունն ավարտված է, թե ընթացքի մեջ է: Հայերենում կերպային իմաստները հաճախ արտահայտվում են բարդ ժամանակաձևերի, դերբայների կամ բառային միջոցներով: Թարգմանչի խնդիրն է ճիշտ որոշել հայերեն բայի կոնտեքստային իմաստը և ընտրել համապատասխան բոսնիերեն բայական կերպը, որպեսզի չխաթարվի ժամանակային հաջորդականությունը և գործողության բնույթը: Օրինակ, «գրում էր» (կոնտեքստում անկատար) և «գրեց» (կատարյալ) բայերի թարգմանությունը պահանջում է տարբեր բայարմատների օգտագործում բոսնիերենում (pisati / napisati):
2. Շարահյուսական և Ոճական Առանձնահատկություններ
Շարահյուսության մակարդակում հայերենն ունի համեմատաբար ազատ շարադասություն, թեև գերակշռում է Սուբյեկտ-Օբյեկտ-Բայ (SOV) կամ Սուբյեկտ-Բայ-Օբյեկտ (SVO) կառուցվածքը: Բոսնիերենում շարադասությունը նույնպես ազատ է, սակայն գոյություն ունեն խիստ կանոններ կլիտիկաների (clitics - կարճ դերանուններ և օժանդակ բայեր) տեղադրման վերաբերյալ: Բոսնիերենում կլիտիկաները պետք է զբաղեցնեն նախադասության երկրորդ դիրքը (Wackernagel-ի օրենք): Այս կանոնի խախտումը նախադասությունը դարձնում է քերականորեն սխալ կամ անբնական: Ուստի, հայերեն նախադասությունը բոսնիերեն թարգմանելիս չի կարելի կատարել բառացի թարգմանություն. անհրաժեշտ է վերակառուցել ամբողջ շարահյուսական կառույցը՝ հաշվի առնելով այս օրինաչափությունները:
Ոճական տեսանկյունից բոսնիերենում լայնորեն կիրառվում են պասիվ կառույցները և անդեմ նախադասությունները, որոնք տեքստին հաղորդում են պաշտոնական կամ գիտական երանգավորում: Հայերենում, թեև կիրառվում է կրավորական սեռը, նախընտրելի է ակտիվ կառուցվածքների օգտագործումը՝ տեքստի դինամիկան պահպանելու համար: Թարգմանիչը պետք է կարողանա հավասարակշռել այս երկու մոտեցումները՝ թիրախային լեզվով բնական հնչողություն ապահովելու համար և խուսափելու համար արհեստական կառույցներից:
3. Բառապաշարային Համարժեքության և Տերմինաբանության Հարցեր
Տեղեկատվական տեխնոլոգիաների, իրավաբանության և բժշկության ոլորտների զարգացմանը զուգընթաց, հայերենից բոսնիերեն թարգմանություններում մեծանում է նաև մասնագիտական տերմինների ճիշտ տեղայնացման անհրաժեշտությունը: Բոսնիերենում պաշտոնական և գիտական ոճը հաճախ հենվում է լատինական ծագում ունեցող միջազգային տերմինների վրա, մինչդեռ ժամանակակից հայերենը ձգտում է ստեղծել սեփական համապատասխան տերմինները (օրինակ՝ «համակարգիչ» բառը «computer»-ի փոխարեն, մինչդեռ բոսնիերենում օգտագործվում է «računar» կամ «kompjuter»): Թարգմանիչը պետք է զգոն լինի, որպեսզի չստեղծի արհեստական նորաբանություններ բոսնիերենում և պահպանի տվյալ ոլորտում ընդունված տերմինաբանական ստանդարտները:
4. Մշակութային և Լեզվամտածողական Նրբություններ
Թարգմանությունը սոսկ բառերի փոխարինումը չէ մեկ այլ լեզվի բառերով. այն մշակույթների երկխոսություն է: Բոսնիան և Հերցեգովինան ունի բարդ պատմական և մշակութային անցյալ, որտեղ միախառնվել են արևելյան և արևմտյան քաղաքակրթությունները: Բոսնիերենի բառապաշարի վրա մեծ ազդեցություն են ունեցել թուրքերենը, արաբերենը և պարսկերենը (այսպես կոչված՝ արևելաբանություններ կամ «turcizmi»): Հետաքրքիր է, որ հայերենը նույնպես պատմական հանգամանքների բերումով ունի բազմաթիվ փոխառություններ կամ զուգահեռներ այս լեզուներից, ինչը երբեմն կարող է օգնել թարգմանչին գտնել ավելի մոտիկ հասկացություններ:
Այնուամենայնիվ, կան բազմաթիվ իրողություններ (ռեալիաներ), որոնք հատուկ են միայն բոսնիական մշակույթին և չունեն ուղղակի համարժեքներ հայերենում: Օրինակ՝ սոցիալական կյանքին, ավանդական խոհանոցին (ինչպիսիք են՝ ćevapi, burek, baklava) կամ կրոնական սովորույթներին վերաբերող բառերը թարգմանելիս հաճախ կարիք է լինում կիրառել նկարագրական թարգմանություն կամ տառադարձում՝ լրացուցիչ ծանոթագրություններով, որպեսզի հայ ընթերցողը լիարժեք ընկալի տեքստի կոլորիտը և իմաստային ծանրաբեռնվածությունը:
5. Արդյունավետ Թարգմանության Գործնական Խորհուրդներ
Որակյալ, ճշգրիտ և ընթեռնելի թարգմանություն ստանալու համար խորհուրդ է տրվում հետևել հետևյալ մասնագիտական կանոններին.
- Խուսափե՛ք բառացի թարգմանությունից. Միշտ վերլուծեք նախադասության ընդհանուր միտքն ու համատեքստը: Բառացի թարգմանությունը կարող է հանգեցնել իմաստային կորուստների կամ ծիծաղելի շարահյուսական սխալների, որոնք կփչացնեն տեքստի ընդհանուր որակը:
- Ճշգրտե՛ք սեռային պատկանելությունը. Եթե թարգմանում եք երկխոսություն կամ անձնական դերանուններ պարունակող տեքստ, միշտ համոզվեք, թե ով է խոսողը կամ ում մասին է խոսքը, որպեսզի ճիշտ ընտրեք բոսնիերենի սեռային վերջավորություններն ու համաձայնեցումները:
- Ուշադրություն դարձրե՛ք կլիտիկաներին. Բոսնիերեն տեքստը սրբագրելիս հատուկ ուշադրություն դարձրեք օժանդակ բայերի և դերանունների դիրքին նախադասության մեջ: Դրանք պետք է լինեն երկրորդ տեղում, այլապես նախադասությունը կհնչի անբնական:
- Օգտագործե՛ք մասնագիտացված բառարաններ և զուգահեռ տեքստեր. Քանի որ հայերեն-բոսնիերեն ուղղակի բառարանները սակավաթիվ են, հաճախ անհրաժեշտություն է առաջանում օգտագործել միջնորդ լեզուներ (օրինակ՝ անգլերեն կամ ռուսերեն): Այդ դեպքում համեմատեք մի քանի աղբյուրներ՝ սխալներից խուսափելու և առավել հարմար հոմանիշներ գտնելու համար:
- Հաշվի առեք երկակի գրային համակարգը. Բոսնիերենում պաշտոնապես կիրառվում են և՛ լատինատառ (latinica), և՛ կիրիլիցա (ćirilica) գրային համակարգերը: Թարգմանությունն իրականացնելուց առաջ անպայման ճշտեք պատվիրատուի պահանջը տառատեսակի և գրության տեսակի վերաբերյալ:
Այսպիսով, հայերենից բոսնիերեն թարգմանությունը պահանջում է համակողմանի մոտեցում, որտեղ միախառնվում են լեզվաբանական տեսությունը, մշակութային զգայունությունը և գործնական հմտությունները: Յուրաքանչյուր թարգմանիչ պետք է շարունակաբար կատարելագործի իր գիտելիքները երկու լեզուների ոլորտում՝ ապահովելու համար բարձրորակ և հաղորդակցական տեսանկյունից համարժեք թարգմանություն, որը կամրապնդի երկու ժողովուրդների միջև մշակութային կապերը: