Қазіргі жаһандану дәуірінде тіларалық байланыстардың ауқымы кеңейіп келеді. Осы орайда, бір-бірінен мүлдем алшақ орналасқан және әртүрлі тілдік отбасыларға жататын тілдер арасындағы аударма процесі ерекше ғылыми және практикалық қызығушылық тудырады. Мұндай күрделі бағыттардың бірі — түркі тілдер тобының көрнекті өкілі қазақ тілінен банту тілдер отбасына жататын сесото (оңтүстік суто) тіліне аудару процесі болып табылады. Сесото тілі — Лесото Корольдігі мен Оңтүстік Африка Республикасының ресми тілдерінің бірі. Бұл екі тілдің грамматикалық, синтаксистік және лексикалық құрылымдарындағы түбегейлі айырмашылықтар аудармашыдан жоғары кәсіби дайындықты, екі мәдениеттің де терең контексін түсінуді талап етеді.
Синтаксистік трансформация: SOV және SVO модельдерінің қақтығысы
Қазақ және сесото тілдерінің ең негізгі синтаксистік айырмашылығы — сөйлемдегі сөздердің реті. Қазақ тілі — типтік SOV (Subject-Object-Verb, яғни Бастауыш - Толықтауыш - Баяндауыш) тілі. Қазақ сөйлемінде етістік (баяндауыш) әрқашан сөйлемнің соңында келеді. Мысалы, "Мен кітапты оқыдым" деген сөйлемде әрекетті білдіретін етістік ең соңында тұр.
Керісінше, сесото тілі — классикалық SVO (Subject-Verb-Object, яғни Бастауыш - Баяндауыш - Толықтауыш) тілі. Мұнда баяндауыш бастауыштан кейін және толықтауыштың алдында орналасады. Жоғарыдағы сөйлем сесото тілінде "Ke badile buka" (Мен оқыдым кітапты) түрінде құрылады. Аударма жасау барысында сөйлем мүшелерінің орнын механикалық түрде ауыстыру жеткіліксіз. Аудармашы қазақ тіліндегі күрделі құрмалас сөйлемдерді сесото тілінің синтаксистік заңдылықтарына сәйкес логикалық бөлшектерге бөліп, ойды қабылдаушы аудиторияға түсінікті етіп қайта құрастыруы қажет.
Агглютинация ерекшеліктері: Суффикстер мен Префикстердің айқасы
Қазақ тілі де, сесото тілі де агглютинативті (жалғамалы) тілдерге жатады. Алайда, олардың агглютинация әдістері мүлдем екі түрлі бағытта дамыған. Қазақ тілі — суффикстік-жалғамалы тіл. Бұл дегеніміз, түбір сөзге жаңа мағына немесе грамматикалық форма беру үшін оның соңына жұрнақтар мен жалғаулар (мысалы, көптік, септік, жіктік, тәуелдік жалғаулары) тізбектеле жалғанады: "дос-тар-ымыз-ға" (дос + тар + ымыз + ға).
Сесото тілінде бұл процесс негізінен префикстер (алдыңғы қосымшалар) арқылы жүзеге асады. Сесото тіліндегі етістіктер де, зат есімдер де сөздің алдына жалғанатын префикстер арқылы түрленеді. Мысалы, зат есімнің көптік мағынасы сөздің алдына қосылатын префикс арқылы беріледі: "motho" (адам) — "batho" (адамдар). Етістіктер де уақытты, жақты және бағытты білдіретін бірнеше префикстер тізбегін иеленеді. Аудармашы қазақ тіліндегі сөз соңындағы қосымшалардың семантикалық жүктемесін сесото тілінің алдыңғы қосымшаларына дұрыс аудара білуі тиіс.
Сесото тіліндегі зат есім кластары және келісім жүйесі
Сесото тілін аударудағы ең үлкен қиындықтардың бірі — банту тілдеріне тән зат есімдердің кластық жүйесі (Noun Classes). Сесото тілінде 18-ге жуық зат есім класы бар. Әрбір зат есім өзінің мағыналық және құрылымдық ерекшелігіне қарай белгілі бір класқа жатады (мысалы, адамдар класы, жан-жануарлар класы, құрал-саймандар класы, абстрактілі ұғымдар класы және т.б.).
Бұл кластар сөйлемдегі басқа сөздермен байланысты тікелей анықтайды. Сөйлемдегі есімдіктер, сын есімдер және етістіктер зат есімнің класына сәйкес келісімді префикстерді (concord) қабылдауы қажет. Қазақ тілінде мұндай грамматикалық кластар мен род (жыныс) категориясы мүлдем жоқ. Сондықтан қазақ тіліндегі бейтарап сөйлемді сесото тіліне аударғанда, аудармашы әрбір зат есімнің класын дәл анықтап, сөйлемдегі қиысу (согласование) ережелерін қатаң сақтауы керек. Бұл ережені бұзу сөйлемді түсініксіз әрі стилистикалық тұрғыдан қате етеді.
Мәдени локализация және лексикалық сәйкестік
Аударма тек сөздерді ауыстыру емес, ол — мәдениеттер арасындағы көпір. Қазақ мәдениеті Орталық Азияның көшпелі өркениетіне, мал шаруашылығына және кең дала өміріне негізделген. Осыған байланысты қазақ тілінде туыстық атаулар, жылқы түстері және дала өміріне қатысты лексика өте бай. Ал сесото тілінде сөйлейтін басото халқы Оңтүстік Африканың таулы аймақтарын мекендейді. Олардың мәдениеті тау өмірімен, егіншілікпен және жергілікті дәстүрлермен тығыз байланысты.
Мысалы, қазақ тіліндегі "құдалық", "бата беру", "тұсаукесер" сияқты ұлттық дәстүрлерді сесото тіліне тікелей аудару мүмкін емес. Мұндай жағдайда аудармашы сипаттама аударма әдісін (descriptive translation) қолдануы немесе сесото мәдениетіндегі баламалы дәстүрлерді іздестіруі қажет. Сондай-ақ, сесото тіліндегі сыпайылық деңгейлері мен үлкендерге құрмет көрсету формалары да қазақ тіліндегі "Сіз" және "Сен" формаларымен сәйкес келгенімен, олардың қолданылу аясы мен прагматикалық мағынасында өзіндік ерекшеліктер бар.
Практикалық аударма жұмысына арналған кәсіби кеңестер
Қазақ тілісен сесото тіліне сапалы аударма жасау үшін келесі маңызды кеңестерді есте сақтаған жөн:
- Контекстке басымдық беру: Сөздерді жеке-жеке аудармай, жалпы мәтіннің мағыналық тұтастығын сақтаңыз. Бұл синтаксистік айырмашылықтарды теңестіруге көмектеседі.
- Глоссарий дайындау: Жұмыс басталмас бұрын терминдер мен мәдени ұғымдардың қос тілді баламалар тізімін (глоссарий) жасап алыңыз. Бұл мәтіннің бірізділігін қамтамасыз етеді.
- Етістіктің шақтарын дұрыс сәйкестендіру: Қазақ тіліндегі етістік шақтары мен бейнелері (аспектілері) сесото тіліндеге етістіктің күрделі уақыттық және модальдік префикстер жүйесіне сәйкес келуін мұқият қадағалаңыз.
- Мәдени адаптация (Локализация): Мәтінді сесото оқырмандарының қабылдауына ыңғайлы ету үшін идиомалар мен тұрақты сөз тіркестерін жергілікті мәдениетке бейімдеңіз.
- Кері аударма әдісін қолдану: Аударманың дәлдігін тексеру үшін сесото тіліне аударылған мәтінді қайтадан қазақ тіліне аударып көріңіз. Бұл мағыналық ауытқуларды анықтауға мүмкіндік береді.
Қорытынды
Қазақ тілінен сесото тіліне аудару — бұл тек лингвистикалық міндет емес, сонымен бірге үлкен шығармашылық және мәдени процесс. Екі тілдің құрылымдық қайшылықтарын сәтті шешу арқылы ғана түпнұсқаның мағынасы мен эмоционалдық реңкін толық жеткізуге болады. Кәсіби аудармашы екі тілдің синтаксистік құрылымын, морфологиялық заңдылықтарын және мәдени контекстін терең меңгеру арқылы ғана осы қиындықты еңсере алады.