Оршил: Хоёр Өөр Хэлний Сансар Дахь Гүүр
Дэлхийн хэлнүүд өөрийн гэсэн өвөрмөц бүтэц, сэтгэлгээний хэв маягийг агуулж байдаг. Үүний нэгэн адилаар Төв Азийн нүүдэлчдийн түүх, соёлын илэрхийлэл болсон Монгол хэл болон Кавказын уулс, эртний соёл иргэншлийн өлгий болсон Гүрж хэлний хооронд хөрвүүлэг хийх нь хэл шинжлэлийн хувьд маш сонирхолтой бөгөөд нөр их хөдөлмөр шаардсан ажил юм. Монгол хэл нь Алтай язгуурын хэлнүүдийн нэг хэсэг бөгөөд залгамал шинж чанартай бол Гүрж хэл нь Картвел язгуурын хэл бөгөөд мөн залгамал шинжтэй боловч үйл үгийн болон тийн ялгал хэрэглэх өвөрмөц системтэй. Энэхүү нийтлэлээр Монгол хэлнээс Гүрж хэл рүү хөрвүүлэхэд тулгардаг гол хүндрэлүүд, тэдгээрийг хэрхэн даван туулах арга зам болон орчуулагчдын анхаарах ёстой соёл, хэл зүйн нюансуудыг дэлгэрэнгүй авч үзэх болно.
Нэг. Өгүүлбэрийн Бүтэц Ба Үгсийн Дараалал (Syntax and Word Order)
Монгол хэл нь өгүүлбэрийн бүтцийн хувьд маш хатуу Субъект-Объект-Үйл үг (SOV) гэсэн дарааллыг баримталдаг. Энэ нь үйл үг үргэлж өгүүлбэрийн эцэст орно гэсэн үг юм. Харин Гүрж хэлний хувьд үгсийн дараалал харьцангуй уян хатан бөгөөд өгүүлбэрийн аль гишүүнийг онцлохыг хүсэж байгаагаас шалтгаалан өөрчлөгддөг. Гэхдээ ихэвчлэн Субъект-Үйл үг-Объект (SVO) эсвэл Субъект-Объект-Үйл үг (SOV) дарааллыг ашигладаг. Орчуулагч хүн Монгол хэлний өгүүлбэрийг шууд Гүрж хэл рүү үгчлэн буулгавал найруулгын хувьд маш болхи, уншихад ойлгомжгүй эх бичвэр үүсэх аюултай. Тиймээс Монгол өгүүлбэрийг Гүрж хэл рүү хөрвүүлэхдээ өгүүлбэрийн гол санаа, логик өргөлтийг тодорхойлж, Гүрж хэлний амьд ярианы болон бичгийн хэв маягт тохируулан бүтцийн хувиргалт (syntactic transformation) хийх шаардлагатай байдаг.
Хоёр. Тийн Ялгал Ба Залгамал Шинж Чанарын Ялгаа (Morphology and Cases)
Монгол болон Гүрж хэлнүүд хоёулаа залгамал (agglutinative) шинж чанартай бөгөөд үндсэн язгуурт нөхцөл залгах замаар шинэ утга үүсгэдэг. Гэвч тэдгээрийн тийн ялгал болон морфологийн дүрэм өөр хоорондоо ихээхэн ялгаатай. Монгол хэл 8 тийн ялгалтай бол Гүрж хэл 7 тийн ялгалтай (Нэрлэх, Эргатив, Өгөх орших, Төрөлх, Зэвсгийн, Чиглэлийн, Дуудах). Гүрж хэлний тийн ялгалын системд орчуулагчдыг хамгийн их төөрөгдүүлдэг зүйл бол Эргатив (Ergative) тийн ялгал юм. Энэ нь Монгол хэл болон дэлхийн олонх хэлэнд байдаггүй тусгай хэл зүйн ангилал бөгөөд шилжих үйл үгээр илэрхийлэгдсэн өнгөрсөн цагийн өгүүлбэрийн субъектийг тэмдэглэхэд хэрэглэгддэг. Жишээлбэл, Монгол хэлний "Би ном уншсан" гэдэг өгүүлбэрт "Би" гэдэг үг нэрлэхийн тийн ялгалаар ордог бол Гүрж хэлэнд үйл үгийн цагаас шалтгаалан субъект болох "Би" нь эргатив хэлбэрт шилждэг. Энэхүү дүрэм сэтгэхүйн өөр хэв маягийг шаарддаг тул маш нарийн анхаарал шаардана.
Гурав. Гүрж Үйл Үгний Полиперсонал Шинж Чанар (Polypersonal Verbs)
Гүрж хэл шинжлэлийн хамгийн төвөгтэй бөгөөд гайхалтай хэсэг бол түүний үйл үгийн систем юм. Гүрж үйл үг нь "полиперсонал" буюу олон биет шинжтэй бөгөөд нэг үйл үгэнд субъект (үйл гүйцэтгэгч), шууд объект болон шууд бус объектын мэдээлэл нэгэн зэрэг багтсан байдаг. Өөрөөр хэлбэл, Монгол хэлний бүтэн өгүүлбэрээр илэрхийлэгдэх санаа Гүрж хэлэнд ганцхан үйл үгээр илэрхийлэгдэх боломжтой. Жишээлбэл, "Би чамд үүнийг бичсэн" гэдэг өгүүлбэр Гүрж хэлэнд ганцхан үйл үгийн хувирлаар илэрхийлэгдэх бөгөөд үйл үгэн дотроо "Би", "Чамд", "Үүнийг" гэсэн бүх төлөөний үгийн утгыг агуулсан угтвар болон дагавруудыг шингээсэн байдаг. Монгол хэлнээс орчуулахдаа энэхүү үйл үгийн бүтцийг зөв ашиглахгүй бол өгүүлбэр хэтэрхий нүсэр, сунжирсан болж хувирдаг. Орчуулагч Гүрж үйл үгийн систем дэх 11 орчим үйл үгийн бүлэг (conjugation classes) болон цагийн хувирлуудыг төгс эзэмшсэн байх ёстой.
Дөрөв. Соёл Сэтгэлгээний Онцлог Ба Нутагшуулалт (Cultural Localization)
Аливаа орчуулга нь зөвхөн үг хөрвүүлэх үйл явц биш, соёл хоорондын харилцаа юм. Монголчууд түүхэндээ нүүдэлчин ахуйтай, мал аж ахуй эрхэлж ирсэн бол Гүржчүүд Кавказын уулархаг бүсэд суурин амьдарч, газар тариалан, тэр дундаа усан үзмийн аж ахуй, дарсны соёлоороо алдартай. Энэхүү ахуйн ялгаа нь хэлний үгсийн санд шууд тусгалаа олсон байдаг. Жишээлбэл, Монгол хэлний "айраг", "гэр", "шагай", "таван хошуу мал"-тай холбоотой өвөрмөц нэршил, зан заншлын үгсийг Гүрж хэл рүү шууд орчуулах боломжгүй юм. Түүнчлэн, Гүрж хэлний "супра" (уламжлалт найр хурим), "квеври" (дарс хадгалдаг шавар сав) зэрэг соёлын өвөрмөц ойлголтуудыг Монгол хэл рүү буулгахдаа тайлбар зүүлт хийх эсвэл хамгийн ойр дөхүү соёлын элементүүдээр нутагшуулах (localization) тактикийг сонгох шаардлагатай болдог. Хэт үгчлэн орчуулах нь уншигчийг төөрөгдүүлж, текстийн соёлын үнэ цэнийг бууруулдаг.
Тав. Хэлц Үг Ба Зүйр Цэцэн Үгсийн Хөрвүүлэг
Хэлц үг болон зүйр цэцэн үг нь тухайн ард түмний сэтгэлгээний уурхай байдаг. Монгол хэлний "морь унах", "гал голомт", "хүлэг морины босоо цагаан хийморь" гэх мэт хэлцүүд нь нүүдэлчин ахуй, бөө мөргөл болон буддын шашны соёлоос үүдэлтэй. Харин Гүрж хэлний зүйр цэцэн үгс нь Ортодокс Христийн шашин, Кавказын дайчин түүх болон эртний Грекийн соёлтой нягт холбоотой байдаг. Эдгээр хэлцийг орчуулахдаа үг тус бүрээр нь хөөж орчуулбал утга нь бүрэн алдагдана. Жишээ нь, Монгол хэлний "Морь унасан хүн шиг яарах" гэсэн санааг Гүрж хэлний хамгийн ойролцоо утгатай, хурдан шаламгай байдлыг илэрхийлсэн өөр хэлцээр орлуулах нь зүйтэй. Энэ нь орчуулагчоас хоёр хэлний хэлц үгийн арвин санг эзэмшсэн байхыг шаарддаг сорилт юм.
Зургаа. Монгол-Гүрж Орчуулга Хийхэд Анхаарах Шилдэг Практик Зөвлөмжүүд
Монгол хэлнээс Гүрж хэл рүү чанартай орчуулга хийхийн тулд дараах алхмуудыг хэрэгжүүлэх нь үр дүнтэй байдаг:
- Утгын контекстийг тэргүүн эгнээнд тавих: Хэлний бүтцийн асар их ялгаанаас шалтгаалан үгчлэн орчуулахаас бүрэн татгалзаж, өгүүлбэрийн цаад утга санааг Гүрж хэлний хэл зүйн зүй тогтолд нийцүүлэн шинээр найруулах хэрэгтэй.
- Мэргэжлийн нэр томьёоны толь бичиг үүсгэх: Орчуулга эхлэхээс өмнө тухайн салбарын (хууль, анагаах ухаан, техник, бизнесийн г.м) нэр томьёог хоёр хэл дээр нэг бүрчлэн тэмдэглэж, нэгдмэл байдлыг хадгалах нь чухал.
- Гүрж хэлний үйл үгийн эргатив хувирлыг нягтлах: Өнгөрсөн цаг дээр бичигдсэн шилжих үйл үгстэй өгүүлбэрийн субъект зөв тийн ялгалтай байгаа эсэхийг маш сайн шалгах хэрэгтэй.
- Соёлын үгсийг тайлбарлах арга барил: Шууд орчуулах боломжгүй соёлын үгсийг эх бичвэрт галиглан оруулаад, доор нь тайлбар зүүлт (footnote) хийх нь уншигчид илүү ойлгомжтой байдаг.
- Эцсийн хяналтыг уугуул хэлтнээр хийлгэх: Гүрж хэл нь маш нарийн дуудлага, бичгийн дүрэмтэй тул орчуулсан бичвэрийг Гүрж хэлээр ярьдаг мэргэжлийн редактороор хянуулах нь чанарыг баталгаажуулах хамгийн чухал алхам юм.
Эцэст нь тэмдэглэхэд, Монгол хэлнээс Гүрж хэл рүү хөрвүүлэх нь зөвхөн техникийн орчуулга бус, хоёр өөр ертөнцийг уулзуулж буй урлаг юм. Орчуулагч хүн хэлний онолын мэдлэгээс гадна хоёр орны соёл, түүх, сэтгэлгээний онцлогийг зүрх сэтгэлээрээ мэдэрч байж сая сайн орчуулга төрөх бөгөөд энэ нь хоёр улсын харилцаа, хамтын ажиллагаанд үнэлж баршгүй хувь нэмэр оруулах болно.