በትርጉም ዓለም ውስጥ ከአንድ ቋንቋ ወደ ሌላ ቋንቋ መተርጎም ተራ ቃላትን ከመቀየር የዘለቀ ጥልቅ ሥራ ነው። በተለይም እንደ አማርኛ (የሴማዊ ቋንቋዎች ቤተሰብ አባል) እና ክመር (በካምቦዲያ የሚነገር የኦስትሮ-እስያዊ ቋንቋ ቤተሰብ አባል) ያሉ ፍጹም የተለያዩ ታሪክ፣ የፊደል ሥርዓት እና ሰዋሰዋዊ መዋቅር ያላቸውን ቋንቋዎች ማገናኘት ከፍተኛ ጥንቃቄንና ሙያዊ ብቃትን ይጠይቃል። ይህ ጽሑፍ ከአማርኛ ወደ ክመር ቋንቋ ለመተርጎም የሚያስፈልጉ ዋና ዋና ስልቶችን፣ በሂደቱ ውስጥ የሚያጋጥሙ ሰዋሰዋዊና ባህላዊ ተግዳሮቶችን እንዲሁም ለተሳካ ትርጉም የሚረዱ ወሳኝ ምክሮችን በዝርዝር ያቀርባል። እነዚህ ሁለት ቋንቋዎች የሚነገሩባቸው ማህበረሰቦች በጂኦግራፊያዊ አቀማመጥም ሆነ በታሪክ እጅግ በጣም የተራራቁ በመሆናቸው፣ በትልቁ የትርጉም ሥራ ላይ የሚሳተፉ ባለሙያዎች የሁለቱንም ወገኖች የዕለት ተዕለት ኑሮ፣ አስተሳሰብ እና የባህል እሴት በጥልቀት መረዳት ይኖርባቸዋል።
የአማርኛ እና የክመር ቋንቋዎች ሰዋሰዋዊ መዋቅር ልዩነት
ማንኛውም ተርጓሚ ወደ ሥራ ከመግባቱ በፊት የሁለቱን ቋንቋዎች ሰዋሰዋዊ ልዩነቶች በሚገባ መረዳት አለበት። አማርኛ እና ክመር በመዋቅር ደረጃ እጅግ በጣም የተለያዩ ናቸው። እነዚህን ልዩነቶች በሚከተሉት ነጥቦች መመልከት ይቻላል፡
- የዓረፍተ ነገር መዋቅር (Word Order)፦ አማርኛ የባለቤት-ተሳቢ-ግሥ (Subject-Object-Verb ወይም SOV) የአረፍተ ነገር ቅደም ተከተልን ይከተላል። ለምሳሌ "እሱ መጽሐፍ አነበበ" በሚለው ዓረፍተ ነገር ውስጥ ግሡ በስተመጨረሻ ይመጣል። በአንጻሩ የክመር ቋንቋ የባለቤት-ግሥ-ተሳቢ (Subject-Verb-Object ወይም SVO) ቅደም ተከተልን ይጠቀማል። ስለዚህ ከአማርኛ ወደ ክመር ሲተረጎም የቃላትን ቅደም ተከተል ሙሉ በሙሉ መለወጥ ግዴታ ነው። ተርጓሚው ይህንን ሳይረዳ ቀጥተኛ ትርጉም ለመስጠት ቢሞክር የሚፈጠረው ዓረፍተ ነገር በክመር ቋንቋ ምንም ዓይነት ትርጉም የማይሰጥ እና ግራ የሚያጋባ ይሆናል።
- የግሥ እርባታ (Verb Conjugation)፦ አማርኛ ውስብስብ የሆነ የግሥ እርባታ ሥርዓት አለው። ግሦች በባለቤቱ ጾታ፣ ቁጥር፣ እና በአድራጊው ማንነት (ለምሳሌ፡ እኔ፣ እኛ፣ አንተ፣ አንቺ፣ እናንተ፣ እሱ፣ እሷ፣ እነሱ) ላይ ተመስርተው ይረባሉ። በተጨማሪም በጊዜና በሁኔታዎች ላይ ተመስርቶ ግሡ ይለዋወጣል። በክመር ቋንቋ ግን ምንም ዓይነት የግሥ እርባታ የለም። ግሦች በጊዜ (Tense) ወይም በአድራጊው ማንነት አይለወጡም፤ ይልቁንም ጊዜን ለመግለጽ ረዳት ቃላት ወይም አመልካች ቅንጣቶች (Particles) ጥቅም ላይ ይውላሉ። ይህ ልዩነት ከአማርኛ ወደ ክመር በሚተረጎምበት ጊዜ ግሡን በአግባቡ ለማስቀመጥ ከፍተኛ ጥንቃቄን ይጠይቃል።
- ጾታ እና ቁጥር (Gender and Number)፦ በአማርኛ ስሞች እና ተውላጠ ስሞች የጾታ (ተባዕት እና አንስት) እና የቁጥር (ነጠላ እና ብዙ) ልዩነት አላቸው። ለምሳሌ "መምህር" እና "መምህርት" የተለያዩ ጾታዎችን ያመለክታሉ። በክመር ቋንቋ ግን ሰዋሰዋዊ ጾታ የለም። ብዙ ቁጥርን ለመግለጽም ቁጥሮችን ወይም የተለዩ ገላጭ ቃላትን ማከል ያስፈልጋል። ይህ ሰዋሰዋዊ ልዩነት የአማርኛውን መልዕክት ይዘት ሳይቀንሱ በክመር ቋንቋ ግልጽ በሆነ መንገድ ለማስቀመጥ ተግዳሮት ሊፈጥር ይችላል።
የባህል አካባቢያዊነት (Cultural Localization) እና ዘይቤያዊ አገላለጾች
ትርጉም ቀጥተኛ የቃላት ቅያሪ ብቻ ካልሆነ፣ የባህል ተፅዕኖ ከፍተኛውን ድርሻ ይይዛል። አማርኛ የኢትዮጵያ ባህል፣ የሃይማኖት (ኦርቶዶክስ ተዋሕዶ፣ እስልምና እና ሌሎች) እና የማኅበራዊ እሴቶች ነጸብራቅ ነው። ክመር በበኩሉ የቡድሂዝም ሃይማኖት፣ የካምቦዲያ ንጉሣዊ ሥርዓት እና የምሥራቅ እስያ ማኅበራዊ ሥርዓት ከፍተኛ ተፅዕኖ ያደረገበት ቋንቋ ነው።
በክመር ቋንቋ ውስጥ ካሉ እጅግ ውስብስብ ነገሮች አንዱ የማኅበራዊ ደረጃንና ክብርን መግለጫ መንገዶች (Honorifics) ናቸው። ተናጋሪው ለሚያናግረው ሰው ያለው አክብሮት፣ የዕድሜ ልዩነት እና ማኅበራዊ ደረጃ የሚጠቀመውን ቃል ሙሉ በሙሉ ይወስነዋል። በአማርኛ ውስጥ የምንጠቀምባቸውን እንደ "እርስዎ" ወይም "አንቱ" ያሉ የአክብሮት መግለጫዎችን ወደ ክመር በሚተረጎምበት ጊዜ፣ በካምቦዲያ ባህል ውስጥ ካለው ተገቢው ደረጃ ጋር ማዛመድ እጅግ ወሳኝ ነው። ይህ ካልሆነ ትርጉሙ ትህትና የጎደለው ወይም ተገቢ ያልሆነ መልዕክት ሊያስተላልፍ ይችላል። በተጨማሪም እንደ አባባሎች፣ ምሳሌያዊ አነጋገሮች እና ዘይቤያዊ ንግግሮች ያሉትን በቀጥታ ከመተርጎም ይልቅ በክመር ባህል ውስጥ ተመሳሳይ መልዕክት እና ስሜት የሚፈጥሩ አቻ አገላለጾችን መፈለግ ያስፈልጋል።
ከአማርኛ ወደ ክመር በሚተረጎምበት ጊዜ የሚያጋጥሙ ዋና ዋና ተግዳሮቶች
በእነዚህ ሁለት ቋንቋዎች መካከል ቀጥተኛ ትርጉም ለመስራት የሚያስቡ ባለሙያዎች የሚከተሉትን ተግዳሮቶች ሊጋፈጡ ይችላሉ፦
- የቀጥተኛ መዝገበ-ቃላት እጥረት፦ በአማርኛ እና በክመር ቋንቋዎች መካከል የተዘጋጁ ቀጥተኛ ባለሁለት ቋንቋ መዝገበ-ቃላት (Bilingual Dictionaries) ማግኘት እጅግ አስቸጋሪ ነው። ይህም ተርጓሚዎች እንግሊዝኛን ወይም ፈረንሳይኛን እንደ መካከለኛ ቋንቋ (Pivot Language) ለመጠቀም እንዲገደዱ ያደርጋቸዋል። ይህ መካከለኛ ቋንቋ መጠቀም ደግሞ የመልዕክቱን ይዘት ሊያዛባ ይችላል። ምክንያቱም ከአማርኛ ወደ እንግሊዝኛ ሲተረጎም የሚጠፋው ባህላዊ ጣዕም፣ ወደ ክመር ሲተረጎም ይበልጥ ሊራቅ ይችላል።
- የጽሕፈት ሥርዓት ልዩነት፦ የአማርኛ የፊደል ሥርዓት (ግዕዝ) እና የክመር ፊደል (የራሱ የሆነ የደቡብ ሕንድ አመጣጥ ያለው የጽሕፈት ሥርዓት) ሙሉ በሙሉ የተለዩ ናቸው። የሰው ስሞችን፣ የቦታ ስሞችን እና የባህል ቃላትን በትክክል በድምፅ ማዛመድ (Transliteration) ከፍተኛ ጥንቃቄ ይጠይቃል። በተለይም በክመር ቋንቋ ውስጥ ያሉ አንዳንድ ድምፆች በአማርኛ ፊደላት በትክክል የማይወከሉ ሲሆኑ፣ የአማርኛ ድምፆችም እንዲሁ በክመር ፊደላት ለመግለጽ አስቸጋሪ ሊሆኑ ይችላሉ።
- ቴክኖሎጂያዊ ተግዳሮቶች፦ የትርጉም ሶፍትዌሮች (CAT Tools) እና የትርጉም ማህደሮች (Translation Memories) ለእነዚህ ቋንቋዎች ያላቸው ድጋፍ አነስተኛ መሆን የትርጉም ሥራውን ፍጥነት እና ጥራት ሊቀንሰው ይችላል። ይህም ተርጓሚዎች አብዛኛውን ሥራ በራሳቸው በእጅ እንዲሰሩ ያደርጋቸዋል፣ ይህም ስህተት የመከሰት እድሉን ይጨምራል።
ለስኬታማ ትርጉም የሚረዱ ጠቃሚ ምክሮች
ከአማርኛ ወደ ክመር የሚደረገውን የትርጉም ሥራ ጥራት ለመጠበቅ እና የታለመውን መልዕክት ለተደራሲው በትክክል ለማድረስ የሚከተሉትን ሙያዊ ምክሮች መተግበር ያስፈልጋል፡
- የዒላማውን ተደራሲ በሚገባ ማወቅ፦ የተተረጎመው ጽሑፍ የሚነበበው በማን ነው? ለሕዝብ አገልግሎት፣ ለሕጋዊ ጉዳይ ወይስ ለንግድ ማስታወቂያ? የተደራሲውን ማንነት ማወቅ ተገቢውን የቋንቋ ዘይቤና የአክብሮት ደረጃ ለመምረጥ ይረዳል። በካምቦዲያ ውስጥ ላለ ወጣት የሚጻፍ ጽሑፍ እና ለከፍተኛ ባለሥልጣን የሚጻፍ ጽሑፍ የሚጠቀሙት የቃላት ምርጫ ፍጹም የተለያየ ነው።
- የቃላት መፍቻ (Glossary) ማዘጋጀት፦ ሥራ ከመጀመርዎ በፊት በጽሑፉ ውስጥ በተደጋጋሚ የሚነሱ ቴክኒካዊ ቃላትን፣ የባህል አገላለጾችን እና የስም ዝርዝሮችን የያዘ የቃላት መፍቻ ማዘጋጀት የትርጉሙን ወጥነት (Consistency) ለመጠበቅ ይረዳል። ይህ በተለይ ረጅም ጽሑፎችን በሚተረጉሙበት ጊዜ ትልቅ እገዛ ያደርጋል።
- በአፍ መፍቻ ቋንቋ ተናጋሪዎች ማረም (Native Review)፦ የመጨረሻው የተረጎሙት ጽሑፍ በክመር ቋንቋ ተናጋሪ ባለሙያ መታረሙን ያረጋግጡ። ይህ በሰዋሰዋዊ መዋቅር ወይም በባህላዊ አገባብ ምክንያት የሚመጡ ስህተቶችን ለማስወገድ ብቸኛው አስተማማኝ መንገድ ነው። የአፍ መፍቻ ቋንቋ ተናጋሪዎች ጽሑፉ ተፈጥሯዊና ሰላሳ በሆነ መንገድ መነበቡን በቀላሉ ማረጋገጥ ይችላሉ።
- የመካከለኛ ቋንቋ አጠቃቀምን መቆጣጠር፦ እንግሊዝኛን እንደ መካከለኛ ቋንቋ ከተጠቀሙ፣ የአማርኛው ዋና መልዕክት ወደ እንግሊዝኛ ሲቀየር አለመዛባቱን እና ከእንግሊዝኛ ወደ ክመር ሲተረጎምም የመጀመሪያው ይዘት በትክክል መድረሱን ደግመው ያረጋግጡ። የትርጉም ሂደቱን በደረጃ በመከታተል የመጀመሪያውን የአማርኛ ይዘት ትክክለኛነት ማረጋገጥ ያስፈልጋል።
ማጠቃለያ እና የወደፊት ተስፋዎች
ከአማርኛ ወደ ክመር ቋንቋ መተርጎም ሰፊ ጥናትና ምርምርን የሚጠይቅ የጥበብ ሥራ ነው። በሁለቱ ቋንቋዎች መካከል ቀጥተኛ ትስስር ባይኖርም፣ በሰዋሰዋዊ መዋቅር እና በባህላዊ እሴቶች ላይ ትኩረት በማድረግ ጥራቱን የጠበቀ ትርጉም ማቅረብ ይቻላል። የሁለቱ አገራት ግንኙነት እና ዓለም አቀፋዊ ትስስር እያደገ ሲሄድ፣ በእነዚህ ቋንቋዎች መካከል ያለው የትርጉም ፍላጎት ይበልጥ እንደሚጨምር ይጠበቃል። ስለዚህ ተርጓሚዎች ራሳቸውን በዕውቀትና በቴክኖሎጂ በማበልጸግ ለዚህ ዝግጁ መሆን አለባቸው። በተጨማሪም በትምህርት ተቋማት እና በትርጉም ማህበራት በኩል በነዚህ ቋንቋዎች መካከል ቀጥተኛ ግንኙነቶችን ለመፍጠር የሚያስችሉ የምርምር ሥራዎች መበረታታት ይኖርባቸዋል።