Cyflwyniad i'r Cyd-destun Ieithyddol
Ym myd cyfieithu modern, mae pontio dwy iaith sy'n perthyn i deuluoedd ieithyddol hollol wahanol yn gyfle unigryw i archwilio ffiniau mynegiant dynol. Mae'r Gymraeg, sy'n iaith Geltaidd o deulu'r ieithoedd Indo-Ewropeaidd, a'r Sesotho (neu Sotho Deheuol), sy'n iaith Fanto draws-ffiniol o deulu'r ieithoedd Niger-Congo, yn cynrychioli dwy system wybyddol wahanol iawn. Tra bod y Gymraeg yn cael ei siarad yng Nghymru ac yn cynnal traddodiad llenyddol cyfoethog, mae'r Sesotho yn iaith swyddogol yn Lesotho ac yn Ne Affrica, ac yn cael ei siarad gan filiynau o bobl. Mae trosi ystyron, naws, ac idiomau o'r naill iaith i'r llall yn gofyn am ddadansoddiad manwl o adeileddau gramadegol, morffoleg ferfol, a chyd-destunau diwylliannol y ddwy gymuned.
Syntacs ac Adeiledd y Frawddeg: O VSO i SVO
Un o'r heriau mwyaf amlwg i gyfieithwyr sy'n gweithio rhwng y Gymraeg a'r Sesotho yw trefn sylfaenol geiriau mewn brawddeg. Nodwedd amlwg ar y Gymraeg yw ei bod yn defnyddio trefn VSO (Berf-Goddrych-Gwrthrych) ar gyfer brawddegau syml yn yr amser gorffennol neu dyfodol (e.e., "Prynodd y dyn gar"). Mewn cyferbyniad llwyr, mae'r Sesotho yn dilyn trefn SVO (Goddrych-Berf-Gwrthrych), sy'n gyffredin iawn mewn ieithoedd Bantu (e.e., "Monna o ile a reka koloi" - sef: Dyn [marker] wedi prynu car).
Wrth gyfieithu testunau cymhleth o'r Gymraeg, mae'r cyfieithydd yn wynebu'r angen i ddadadeiladu strwythurau VSO hir, yn enwedig y rhai sy'n cynnwys cymalau perthynol neu adferfol dyblyg, a'u hail-lunio yn unol â llif llinellol y Sesotho. Gall methu ag adlinio'r elfen ferfol yn briodol arwain at frawddegau Sesotho sy'n swnio'n annaturiol neu sy'n hollol annealladwy i siaradwr brodorol. Mae hyn yn galw am ddealltwriaeth drylwyr o sut mae cymalau cymhleth yn cysylltu yn y Gymraeg trwy eirynnau fel "y", "sydd", neu "mai", a sut mae'r perthnasoedd hynny'n cael eu cynrychioli yn y Sesotho trwy ragenwau perthynol a chysyllteiriau penodol.
Systemau Enwol: Rhyw Gramadegol yn erbyn Dosbarthiadau Enwau
Yn y Gymraeg, mae enwau yn ddarostyngedig i ddosbarthiad deuol yn seiliedig ar ryw gramadegol: gwrywaidd a benywaidd. Mae'r rhyw hwn yn effeithio ar dreigladau cychwynnol yr enw ar ôl y fannod ac yn rheoli ffurfiau ansoddeiriau a rhagenwau cysylltiedig. Mewn cyferbyniad, nid oes gan y Sesotho gysyniad o ryw gramadegol wrywaidd neu fenywaidd. Yn hytrach, mae'r iaith yn defnyddio system dosbarthiadau enwol hynod fanwl sy'n cynnwys tua 18 o ddosbarthiadau gwahanol (er nad yw pob un yn weithredol yn yr un modd ym mhob cyd-destun).
Mae'r dosbarthiadau enwol hyn yn seiliedig ar gategorïau semantig bras fel bodau dynol (dosbarthiadau 1 a 2), pethau unigol a lluosog, anifeiliaid, offer, a chysyniadau haniaethol. Mae pob dosbarth yn cael ei nodi gan ragddodiad penodol (fel "mo-", "ba-", "le-", "ma-", "se-", "di-"). Yr hyn sy'n gwneud y system hon yn heriol i'r cyfieithydd yw bod y rhagddodiad hwn yn sbarduno cytgord (concord) trwy gydol y frawddeg gyfan, gan effeithio ar ansoddeiriau, rhagenwau, a berfau sy'n ymwneud â'r enw hwnnw. Wrth drosi o'r Gymraeg, rhaid i'r cyfieithydd nodi prif ddosbarth yr enw pwnc a sicrhau bod pob elfen gydgordiol yn y frawddeg Sesotho yn cyfateb yn berffaith. Gall camgymeriad bach mewn cytgord drysu'r ystyr yn llwyr.
Morffoleg y Ferf a Newidiadau Strwythurol
Mae morffoleg ferfol y ddwy iaith yn dangos gwahaniaethau dwys. Mae berfau Cymraeg yn gallu bod yn gryno (lle mae'r amser a'r person wedi'u cynnwys yn y terfyniad ferfol) neu'n gwmpasog (gan ddefnyddio berf gynorthwyol fel "bod" ynghyd ag arddodiad a berfenw). Yn Sesotho, mae'r ferf yn adeiladu trwy broses gydgasglol (agglutinative). Mae gwraidd y ferf sylfaenol yn cael ei amgylchynu gan amrywiol ragddodiaid a mewnddodiaid sy'n dynodi'r pwnc, y gwrthrych, y modd, yr amser, a hyd yn oed agweddau fel perthynas achosol, dychweledig, neu dderbyniol.
Er enghraifft, gellir cyfieithu'r ymadrodd Cymraeg "Fe ysgrifennodd ef ato i" i'r Sesotho fel un gair cyfunol cymhleth: "O ile a nngolela" (lle mae "o" yn ddynodiad pwnc, "ile a" yn dynodi'r amser gorffennol, "n-" yn cynrychioli'r gwrthrych "i/ato i", a "-ela" yn ôl-ddodiad derbyniol ar y gwraidd ferfol "ngola"). Mae'r cyfoeth morffolegol hwn yn gofyn i gyfieithwyr allu adnabod nuances amserol y Gymraeg a'u cyfieithu i'r mewnddodiaid a'r ôl-ddodiaid priodol yn y Sesotho er mwyn osgoi colli naws y testun gwreiddiol.
Diharebion ac Ymadroddion Idiomataidd: Trosi Ystyr Diwylliannol
Nid yw cyfieithu yn ymwneud yn unig â throsi geiriau; mae'n ymwneud â phontio dwy ddiwylliant. Mae gan y Gymraeg a'r Sesotho gyfoeth o idiomau a diharebion sy'n adlewyrchu hanes, tirwedd, a gwerthoedd eu cymdeithasau priodol. Mae dros droi idiom Gymraeg fel "rhoi'r ffidl yn y tô" yn llythrennol i'r Sesotho yn ddiystyr. Yn hytrach, rhaid i'r cyfieithydd chwilio am ymadrodd idiomataidd neu ddihareb yn Sesotho sy'n cyfleu'r un cysyniad o roi'r ffyrdd i fyny neu roi'r gorau i rywbeth.
Yn yr un modd, mae diwylliant y Basotho yn gyfoethog iawn o ran diharebion ("maele") sy'n aml yn defnyddio trosiadau sy'n ymwneud ag anifeiliaid, amaethyddiaeth, a byd natur. Mae gwartheg yn chwarae rhan ganolog mewn llawer o'r trosiadau hyn oherwydd eu harwyddocâd hanesyddol a chymdeithasol. Rhaid i gyfieithydd sy'n gweithio o'r Gymraeg i'r Sesotho fod yn wybyddol o'r cefndir diwylliannol hwn er mwyn dewis geiriau a throsiadau sy'n addas i'r gynulleidfa darged ac sy'n dangos parch at urddas ieithyddol y Sesotho.
Her y Tonaledd ac Arddull Ysgrifenedig
Er bod y Gymraeg yn iaith sy'n dibynnu ar acennu sillafau ac alawon brawddegol i gyfleu pwyslais, mae'r Sesotho yn iaith donol. Mae hyn yn golygu bod traw tôn sillaf yn gallu newid ystyr gair yn llwyr. Er na chaiff y tonau hyn eu nodi fel arfer yn y system ysgrifennu safonol, mae dealltwriaeth o donaledd yn hanfodol wrth gyfieithu testunau sydd wedi'u cynllunio i gael eu darllen yn uchel, fel sgriptiau, lleferydd, neu ddeunyddiau addysgol clyweledol.
Yn ogystal, mae angen ystyried y gwahaniaethau arddulliol. Mae'r Gymraeg ysgrifenedig yn aml yn defnyddio strwythurau ffurfiol iawn sy'n wahanol i'r iaith lafar. Yn Sesotho, mae'r llinell rhwng arddull ysgrifenedig ac arddull lafar yn gallu bod yn fwy hyblyg, ond mae ffurfioldeb a pharch (a gynrychiolir yn aml trwy ddefnyddio termau parchus fel "Ntate" ar gyfer dyn neu "Mme" ar gyfer menyw) yn chwarae rhan hanfodol mewn unrhyw gyfathrebu ysgrifenedig cyhoeddus.
Canllawiau ac Awgrymiadau Ymarferol i Gyfieithwyr
- Dadansoddwch y Pwnc a'r Gwrthrych: Cyn dechrau cyfieithu brawddeg Gymraeg, nodwch y pwnc a'r gwrthrych yn glir er mwyn gallu pennu'r dosbarth enwol cywir yn y Sesotho ac osgoi camgymeriadau cytgord.
- Lleoleiddiwch yn hytrach na chyfieithu llythrennol: Chwiliwch am ddiharebion cyfatebol yn y Sesotho ar gyfer idiomau Cymraeg er mwyn cadw lliw ac emosiwn y testun gwreiddiol.
- Byddwch yn wyliadwrus o amrywiadau daearyddol: Mae Sesotho yn cael ei siarad yn Lesotho ac yn Ne Affrica. Sicrhewch eich bod yn gwybod pwy yw'r gynulleidfa darged, gan fod mân wahaniaethau mewn sillafu a geirfa rhwng y ddwy wlad.
- Prawf-ddarllenwch gydag arbenigwr brodorol: Oherwydd cymhlethdod y system gydgasglol yn Sesotho, mae cael siaradwr brodorol i adolygu'r cyfieithiad yn hanfodol i sicrhau bod y testun yn llifo'n naturiol ac yn swnio'n idiomataidd.