Þýðingar á milli íslensku og tadsjísku spanna ekki aðeins gríðarlega landfræðilega fjarlægð heldur einnig gjörólíkar málættir og menningarheima. Íslenska, sem er germanskt tungumál með djúpar rætur í fornnorrænu, einkennist af flóknu beygingakerfi og ríkri hefð nýyrðasköpunar. Tadsjíska er hins vegar indóíranskt tungumál, nátengt persnesku (farsi), sem er talað í Mið-Asíu og ritað með kýrillísku stafrófi. Að brúa bilið á milli þessara tveggja mála krefst djúps skilnings á málfræðilegri uppbyggingu, ritkerfum og menningarlegu samhengi.
Málfræðilegar áskoranir og kerfisbundinn munur
Stærsta áskorunin við þýðingar úr íslensku yfir í tadsjísku liggur í ólíkri málfræðilegri gerð. Íslenska hefur varðveitt flókið beygingakerfi þar sem nafnorð, lýsingarorð, fornöfn og töluorð beygjast í fjórum föllum (nefnifalli, þolfalli, þágufalli og eignarfalli) og þremur kynjum (karlkyni, kvenkyni og hvorugkyni). Í tadsjísku hefur málfræðilegt kyn hins vegar fallið alveg úr gildi og tungumálið notar ekki fallbeygingar á sama hátt og íslenskan.
Í stað fallbeyginga treystir tadsjíska á forsetningar, eftirsetningar og sérstakt tengikerfi sem kallast izofat (ezafe). Izofat-tengingin er eitt mikilvægasta einkenni tadsjísku og er notuð til að sýna eignarfallssambönd eða tengja lýsingarorð við nafnorð. Þegar íslenskt eignarfallssamband eins og „bók kennarans“ er þýtt yfir á tadsjísku, breytist uppbyggingin í nafnorð sem tengist við næsta orð með sérstöku tengi-sérhljóði (t.d. kitobi muallim, þar sem „i“ er izofat-tengingin). Þýðandi verður að gæta þess að greina þessi sambönd rétt til að forðast alvarlegan rugling á merkingunni.
Ritkerfi og stafsetning: Frá latnesku yfir í kýrillískt stafróf
Annar augljós munur er ritkerfið. Íslenska notar latneska stafrófið með sérstökum stöfum (á, æ, ð, é, í, ó, ö, ú, ý, þ), á meðan tadsjíska notar afbrigði af kýrillísku stafrófi. Tadsjíska kýrillíska stafrófið inniheldur 35 stafi, þar á meðal sex sérstaka stafi sem ekki finnast í rússnesku (ҷ, ӣ, ӯ, қ, ғ, ҳ) til að tákna sérhljóð og samhljóð sem einkenna tungumálið.
Við þýðingu á sérnöfnum, staðaheitum eða tæknihugtökum þarf að beita nákvæmri umritun (transliteration). Þar sem enginn opinber staðall er til fyrir umritun beint á milli íslensku og tadsjísku, þurfa þýðendur oft að styðjast við alþjóðlega staðla (svo sem ISO-staðla eða umritun yfir á ensku og rússnesku) til að tryggja samræmi. Hér eru nokkur dæmi um hvernig ákveðin hljóð flytjast á milli kerfanna:
- Íslenska hljóðið „þ“ á sér enga beina samsvörun í tadsjísku og er oft umritað sem „t“ eða „s“ eftir samhengi og uppruna orðsins.
- Íslenska „ð“ er jafnan umritað sem „d“.
- Tadsjíska hljóðið „ҷ“ (berst fram sem j-hljóð eins og í enska orðinu „judge“) er oft umritað sem „dsj“ eða „dzh“ á íslensku.
- Tadsjíska hljóðið „ҳ“ (raddað kokhljóð) er oft einfaldað sem „h“ á íslensku en krefst nákvæmni svo merking glatist ekki í flóknum orðtökum.
Sagnir, tíðir og háttur
Sagnbeygingar í báðum tungumálum eru flóknar en á ólíkan hátt. Íslenskar sagnir beygjast í persónum, tölum, tíðum, háttum og myndum. Tadsjíska hefur sömuleiðis ríkulegt sagnakerfi, en þar gegna hjálparsagnir og sagnasambönd mun stærra hlutverki við að tjá mismunandi hliðar athafna (svo sem hvort athöfn sé lokið, standi yfir, sé endurtekin eða hafi verið ætluð). Tadsjíska notar einnig sérstaka hætti til að tjá óbeinar heimildir eða frásagnir þar sem mælandinn var ekki sjónarvottur að atburðinum (auditive / presumptive mood). Þetta getur verið krefjandi að koma til skila á íslensku og krefst oft hjálpar sagna, aukasetninga eða atviksorða eins og „víst“ eða „sagt er að“.
Menningarleg staðfærsla og orðaforði
Þýðingar snúast aldrei eingöngu um orðabókarsamsvaranir; þær snúast um að flytja menningu og samhengi. Íslenskur menningarheimur einkennist af norrænum gildum, nálægð við hafið, eldfjöll og jökla, á meðan tadsjískur menningarheimur er mótaður af sögu Mið-Asie, silkiveginum, íslam og áratuga samfélagslegum áhrifum frá Sovétríkjunum og Rússlandi.
Þetta sýnir sig glögglega í orðaforða hversdagslífsins:
- Landafræði og náttúra: Íslenska á yfir sig gnótt orða yfir snjó, veður, haf og vatn sem eiga sér enga nákvæma hliðstæðu í tadsjísku, þar sem loftslag er þurrara og landið einkennist af gríðarstórum fjallgörðum og dölum (eins og Pamír). Á móti kemur að tadsjíska á mörg sértæk orð yfir áveitukerfi, fjallahéruð og eyðimerkurlandslag.
- Samfélag og fjölskylda: Tadsjíska hefur mjög nákvæm og flókin hugtök yfir fjölskyldutengsl og virðingartitla, sem endurspegla hefðbundið samfélags- og ættbálkamynstur. Að þýða þessi hugtök yfir á jafnréttissinnaðri íslensku krefst oft skapandi útskýringa eða staðfærslu.
- Trúarbrögð og siðir: Hversdagsleg máltæki í tadsjísku innihalda oft trúarlegar skírskotanir (s.s. arabísk lánsorð tengd íslam), sem þarf að staðfæra yfir á íslensku á viðeigandi hátt, annaðhvort með því að halda menningarlegum blæ eða finna veraldlega íslenska samsvörun sem hljómar eðlilega fyrir íslenskan lesanda.
Hagnýt ráð fyrir árangursríkar þýðingar
Fyrir þá sem fást við þýðingar á milli íslensku og tadsjísku eru hér nokkur mikilvæg ráð til að tryggja gæði, nákvæmni og flæði textans:
- Notaðu millimál af skynsemi: Vegna skorts á beinum orðabókum á milli íslensku og tadsjísku þarf oft að nota þriðja tungumál (svo sem ensku eða rússnesku) sem brú. Gættu þess að þýða ekki villur, misskilning eða blæbrigðamun sem getur hæglega orðið til í millimálinu.
- Greindu tengsl nafnorða og izofat-sambönd: Gættu vel að izofat-byggingunni í tadsjísku. Gakktu úr skugga um að eignarfallssambönd og lýsingarsambönd séu rétt túlkuð þegar texti er færður yfir á íslensku, þar sem röð orða og áherslur geta breytt merkingunni verulega.
- Gættu að stíl, kurteisi og þérun: Tadsjíska notar formlegt og óformlegt ávarp (t.d. shumo fyrir þérun og fleirtölu og tu fyrir eintölu og óformlegt tal). Íslenska notar nánast eingöngu óformlegt ávarp í dag. Þegar þýtt er yfir á tadsjísku verður að velja rétta virðingarstigið miðað við lesendahópinn og samhengi textans.
- Staðfærðu mælikerfi, tölur og snið: Mundu að laga dagsetningar, tímasetningar, gjaldmiðla og mælieiningar að venjum hvors lands um sig. Í Tadsjíkistan er notast við aðrar ritvenjur fyrir tölustafi og dagsetningar en á Íslandi.
- Samstarf við móðurmálstala: Besta leiðin til að tryggja að þýðingin hljómi náttúrulega og sé laus við stífni er að láta móðurmálstala fara yfir textann. Þetta á sérstaklega við um tadsjísku, þar sem bókmenntamál (adabi) getur verið talsvert frábrugðið talmáli og hversdagslegu máli.
Að lokum má segja að þýðingar á milli íslensku og tadsjísku séu listgrein sem krefst meira en aðeins orðalistar. Þær krefjast þess að þýðandinn sei brúarsmiður á milli tveggja ólíkra málkerfa og menningarheima. Með því að gefa gaum að málfræðilegum sérkennum, ritkerfum og menningarlegum blæbrigðum má tryggja að boðskapurinn komist til skila óskertur og með þeim krafti og blæbrigðum sem upprunalegi textinn bjó yfir.