Þýðingar á milli óskyldra tungumála krefjast meira en einungis orðabókarþekkingar; þær kalla á djúpan skilning á menningu, sögu og innri gerð beggja mála. Þegar kemur að því að þýða úr íslensku yfir í úsbekísku standa þýðendur frammi fyrir einstöku og flóknu verkefni. Íslenska er germanskt tungumál með flókna beygingastjórnun og forna sögu, en úsbekíska er tyrkneskt tungumál sem einkennist af viðskeytum og hefur orðið fyrir verulegum áhrifum frá persnesku, arabísku og rússnesku. Þessi grein skoðar helstu áskoranirnar, muninn á málbyggingu og hagnýt ráð til að ná sem bestum árangri við þýðingar milli þessara tveggja ólíku mála.
Málfræðilegur munur: Frá beygingum til viðskeyta
Íslenska is þekkt fyrir að vera beygingamál (flesíviskt mál), þar sem orð breyta um form til að sýna hlutverk sitt í setningunni (fall, kyn, tölu o.s.frv.). Eitt beygingarending getur borið margar upplýsingar í einu. Úsbekíska er aftur á móti viðskeytamál (agglútínatíft mál). Í stað þess að breyta stofni orðsins er viðskeytum raðað kerfisbundið aftan á orðið. Hvert viðskeyti hefur yfirleitt aðeins eitt málfræðilegt hlutverk.
Þessi munur þýðir að íslensk nafnorð sem beygjast í fjórum föllum þurfa að vera þýdd yfir í úsbekískt kerfi sem notar sex föll (kallað „kelishik“ á úsbekísku), sem öll eru táknuð með ákveðnum viðskeytum. Til dæmis verður íslenska eignarfallið oft að eignarfallsviðskeyti (-ning / -ning) í úsbekísku, en mikilvægt er að gæta þess að viðskeytin raðist í nákvæmlega réttri röð þegar mörgum málfræðilegum flokkum er bætt við nafnorðið.
Kynhlutlaus úsbekíska gegn kynskiptri íslensku
Í íslensku er málfræðilegt kyn (karlkyn, kvenkyn og hvorugkyn) grundvallarþáttur í öllu setningasamhengi. Lýsingarorð, fornöfn og töluorð verða að samræmast kyni nafnorðsins sem þau lýsa eða vísa til. Í úsbekísku er hins vegar ekkert málfræðilegt kyn til. Það er enginn munur á „hann“, „hún“ eða „það“ í persónufornöfnum; allir þessir flokkar falla undir eina orðið „u“.
Þetta getur valdið miklum áskorunum þegar þýtt er úr íslensku yfir í úsbekísku, þar sem upplýsingar um kyn geta verið mikilvægar fyrir samhengið eða söguna sem sögð er. Þýðandi þarf oft að bæta við skýringum eða nota önnur lýsandi nafnorð (svo sem að tilgreina sérstaklega hvort um ræði konu eða karl) til að skilgreina kyn sögupersóna ef það skiptir máli fyrir skilning textans og flæði hans.
Orðaröð: Hlutverk sagnarinnar aftast í setningunni
Önnur stór áskorun tengist orðaröðinni. Íslenska fylgir yfirleitt orðaröðinni Frumlag-Sögn-Andlag (SVO). Úsbekíska fylgir hins vegar stranglega orðaröðinni Frumlag-Andlag-Sögn (SOV). Sögnin og tíðabeygingar hennar koma alltaf aftast í setningunni.
Þetta þýðir að þegar þýtt er úr íslensku þarf að umhverfa setningaskipaninni algerlega. Þýðandinn verður að lesa og skilja alla íslensku setninguna, finna aðalsögnina og flytja hana aftast í þeirri úsbeksku, á meðan andlagið og aðrar fyllingar eru settar inn í miðjuna. Til dæmis:
- Íslenska (SVO): Ég les bókina.
- Úsbekíska (SOV): Men kitobni oʻqiyapman. (Bókstaflega: Ég bókina les).
Þetta krefst mikillar einbeitingar og góðs valds á setningafræði beggja mála til að forðast að úsbekski textinn hljómi stirður eða óskiljanlegur fyrir móðurmálshafa.
Forsetningar og staðaráttir
Íslenska notar mikið af forsetningum til að tjá staðsetningu, stefnu og tíma (t.d. „í“, „á“, „undir“, „hjá“). Í úsbekísku eru þessar upplýsingar gefnar til kynna annaðhvort með fallbeygingarviðskeytum eða eftirsetningum (postpositions) sem koma á eftir nafnorðinu. Skoðum muninn:
- „Í skólanum“ verður á úsbekísku „maktabda“ (maktab = skóli, -da = í/á).
- „Undir borðinu“ verður „stol tagida“ (stol = borð, tagi = undir því, -da = í).
Þetta kerfi krefst þess að þýðendur læri að hugsa út frá staðsetningu á annan hátt og átti sig á hvernig mismunandi íslenskar forsetningar varpast á úsbeksku fallendingarnar og eftirsetningarnar án þess að missa merkingarfræðileg blæbrigði textans.
Menningarleg staðfærsla, ávörp og kurteisi
Þýðingar snúast ekki bara um orð heldur einnig um menningu. Í úsbekskri menningu er virðing fyrir eldra fólki og stigveldi mjög mikilvæg, og þetta endurspeglast í tungumálinu. Úsbekíska notar flókið ávarpskerfi þar sem greint er á milli formlegs ávarps („siz“ - þér) og óformlegs ávarps („sen“ - þú). Þótt íslenska hafi lagt af þérun að mestu, verður þýðandi að ákveða út frá samhengi íslenska textans hvort við hæfi sé að nota „siz“ eða „sen“ í úsbeksku þýðingunni. Að nota óformlegt ávarp við eldri manneskju eða yfirmann getur þótt alvarleg móðgun í Úsbekistan.
Einnig eru heiti yfir ættingja mun nákvæmari í úsbekísku en íslensku. Það eru til mismunandi orð yfir eldri bróður („aka“), yngri bróður („uka“), eldri systur („opa“) og yngri systur („singil“). Þegar íslenski textinn notar einfaldlega „bróðir minn“ eða „systir mín“, þarf þýðandinn oft að leita frekari upplýsinga úr samhenginu til að geta valið rétta úsbekska orðið og forðast menningarlegar villur.
Nýyrði, erlend hugtök og tæknimál
Íslensk málstefna leggur áherslu á málhreinsun og nýyrðasmíð. Þegar ný tækni eða hugtök koma fram, reyna Íslendingar að búa til ný íslensk orð. Úsbekíska hefur hins vegar gengið í gegnum miklar breytingar síðan landið hlaut sjálfstæði árið 1991. Mörg rússnesk lánsorð hafa verið fjarlægð eða þeim skipt út fyrir eldri tyrknesk, persnesk eða arabísk orð.
Í tæknilegum þýðingum þaf því að fylgjast vel með opinberum málstöðlum í Úsbekistan og meta hvort nota eigi alþjóðleg hugtök eða staðbundin nýyrði sem stjórnvöld mæla með en eru kannski ekki enn komin í almenna notkun í daglegu máli.
Gagnleg ráð fyrir þýðendur
Til að tryggja hágæða þýðingu úr íslensku yfir í úsbekísku er mælt með eftirfarandi aðferðum:
- Notið ensku sem brú af varkárni: Þar sem beinar orðabækur milli íslensku og úsbekísku eru nánast ekki til, þurfa þýðendur oft að nota ensku sem millimál. Gætið þess að enskar þýðingar glati ekki blæbrigðum frumtextans.
- Veljið rétt ritkerfi: Úsbekíska er skrifuð bæði með latnesku og kýrillísku letri. Þótt latneskt letur sé opinbert, kjósa margir enn að lesa kýrillískt letur, sérstaklega í eldri aldurshópum. Það er mikilvægt að vita hver markhópurinn er.
- Leitið aðstoðar móðurmálshafa: Leyfið úsbekskum móðurmálshafa að lesa yfir textann til að tryggja að setningagerðin og viðskeytin flæði eðlilega og málfræðin sé lýtalaus.
Samantekt
Þýðing milli íslensku og úsbekísku krefst mikillar nákvæmni og skilnings á málfræðilegum andstæðum. Með því að huga vel að orðaröð, fallbeygingum og menningarlegum hefðum geta þýðendur skilað texta sem miðlar upprunalegum boðskap íslenskunnar af fyllstu virðingu og nákvæmni á úsbekísku. Þetta brúar bilið milli tveggja ríkra menningarheima á áhrifaríkan hátt.