Қазіргі жаһандану дәуірінде Қазақстан мен Индонезия арасындағы экономикалық, мәдени және туристік байланыстар қарқынды дамып келеді. Осы орайда қазақ тілінен индонез тіліне (Bahasa Indonesia) сапалы аударма жасау сұранысқа ие салалардың біріне айналды. Оңтүстік-Шығыс Азияның ең ірі экономикасы болып табылатын Индонезия мен Орталық Азияның көшбасшысы Қазақстан арасындағы ақпараттық көпірді қалыптастыру аудармашыдан екі тілдің де құрылымдық, мәдени және лексикалық ерекшеліктерін терең түсінуді талап етеді. Бұл мақалада қазақ-индонез аударма процесінің басты ерекшеліктері, тілдік нюанстары және мамандарға арналған тиімді кеңестер қарастырылады.
Грамматикалық құрылымдардың алшақтығы: Агглютинативтілік және Аналитикалық сипат
Қазақ тілі мен индонез тілі мүлдем басқа тілдік отбасыларға жатады. Қазақ тілі — түркі тілдері тобына жататын айқын агглютинативті тіл болса, индонез тілі — австронезиялық тілдер отбасына жататын, негізінен аналитикалық сипатқа ие тіл. Бұл айырмашылық аударма барысында айтарлықтай қиындықтар тудырады.
Қазақ тілінде сөзжасам және сөз түрлендіру негізгі түбірге жалғаулар мен жұрнақтардың тізбектеле жалғануы арқылы жүзеге асады. Ал индонез тілінде префикстер (ме-, бер-, пе-), суффикстер (-кан, -и, -ан) және конфикстер (ке-...-ан, пе-...-ан) қолданылғанымен, грамматикалық мағыналардың көбі көмекші сөздер мен сөздердің орын тәртібі арқылы беріледі. Мысалы, қазақ тіліндегі «үйлеріміздегілер» деген жалғыз сөзді индонез тіліне аудару үшін бірнеше сөзден тұратын сөз тіркесін қолдану қажет болады ("orang-orang yang ada di rumah kami").
Сөйлем мүшелерінің орын тәртібі (Syntax)
Синтаксистік деңгейдегі ең үлкен айырмашылық — сөйлемдегі сөздердің орналасу ретінде. Қазақ тілі SOV (Subject-Object-Verb немесе Бастауыш-Баяндауыш соңында) құрылымына бағынады. Яғни, етістік (қимыл-әрекет) әрқашан сөйлемнің соңында келеді. Ал индонез тілі SVO (Subject-Verb-Object немесе Бастауыш-Баяндауыш-Толықтауыш) құрылымын қолданады. Бұл дегеніміз, индонезиялық сөйлемде қимылды білдіретін сөз бастауыштан кейін бірден келеді.
Мәселен, «Мен хат жазып жатырмын» деген сөйлем индонез тілінде «Saya menulis surat» (Мен жазып жатырмын хат) болып құрылады. Аудармашы сөйлемді автоматты түрде сөзбе-сөз аудармай, мағыналық тұтастықты сақтай отырып, индонез тілінің синтаксистік заңдылықтарына сәйкес қайта құрастыруы тиіс. Әсіресе, күрделі құрмалас сөйлемдерді аударғанда ақпараттың логикалық жүйелілігін жоғалтып алмау маңызды.
Шақтар мен Сан санаттарының ерекшеліктері
Индонез тілінде етістіктер шақтар бойынша жіктелмейді және олардың түбірі өзгеріссіз қалады. Қазақ тіліндегі өткен, осы және келер шақ формалары индонез тілінде арнайы уақыт көрсеткіштері (көмекші сөздер) арқылы жеткізіледі:
- Sudah немесе Telah — іс-әрекеттің орындалып қойғанын (өткен шақты) білдіреді.
- Sedang — іс-әрекеттің дәл қазір орындалып жатқанын (осы шақты) көрсетеді.
- Akan — іс-әрекеттің болашақта орындалатынын (келер шақты) білдіреді.
Сан санатына келетін болсақ, қазақ тілінде зат есімдерге көптік жалғаулары (-лар/-лер) жалғанады. Индонез тілінде көптік мағынаны білдіру үшін сөзді қайталау (reduplication) әдісі жиі қолданылады. Мысалы, «buku» (кітап) сөзінің көпше түрі «buku-buku» (кітаптар) болады. Алайда, егер сөйлемде сан есім немесе көптікті білдіретін басқа сөз (мысалы, «banyak» — көп) болса, зат есім қайталанбайды. Бұл нюансты ескермеу аудармада өрескел стилистикалық қатеге әкеп соғады.
Мәдени нюанстар және сыпайылық деңгейлері
Индонезия — көпұлтты және мәдениеті өте бай ел. Сондықтан аударма барысында мәдени ерекшеліктер мен әлеуметтік иерархияны ескеру өте маңызды. Индонез тілінде сөйлесуші адамның жасына, әлеуметтік мәртебесе байланысты қолданылатын арнайы сыпайылық сөздері мен есімдіктері бар.
Мысалы, қазақ тіліндегі «сіз» есімдігінің орнына индонез тілінде сөйлесушінің жынысына қарай келесі сөздер қолданылады:
- Bapak (немесе қысқаша Pak) — ересек, құрметті ер адамдарға қатысты қолданылады (сөзбе-сөз мағынасы «әке»).
- Ibu (немесе қысқаша Bu) — ересек әйел адамдарға қатысты (сөзбе-сөз мағынасы «ана»).
- Kakak (немесе Kak) — өзімен жасты немесе сәл үлкен ер және әйел адамдарға арналған бейтарап сыпайылық формасы.
Сонымен қатар, екі тілде де араб тілінен енген діни және мәдени лексиканың үлесі зор. «Салауат», «береке», «ниет», «әділдік» сияқты сөздер индонез тілінде де кездеседі (salawat, berkat, niat, adil). Бірақ олардың қолданылу аясы мен семантикалық реңктері сәл өзгеше болуы мүмкін, сондықтан аудармашы бұл терминдердің контекстік мағынасына мұқият болуы керек.
Қазақ-индонез аудармашыларына арналған практикалық кеңестер
Сапалы әрі табиғи шығатын аударманы қамтамасыз ету үшін келесі ережелерді сақтау ұсынылады:
- Контекстке бейімделу (Локализация): Мәтінді сөзбе-сөз аудармаңыз. Әсіресе мақал-мәтелдерді, идиомаларды индонез мәдениетіне жақын баламаларымен алмастырыңыз. Мысалы, қазақтың қонақжайлылық дәстүрлерін сипаттағанда, индонезиялықтардың «ramah tamah» (жылы шырайлылық, қонақжайлылық) тұжырымдамасын пайдалану тиімді.
- Синтаксистік трансформацияны қолдану: Сөйлем құрылымын толық өзгертіп, индонез тіліне тән белсенді немесе ырықсыз етіс формаларын дұрыс таңдаңыз. Индонез тілінде ырықсыз етіс (di- префиксі арқылы жасалатын) қазақ тіліне қарағанда әлдеқайда жиі қолданылады.
- Уақыт маркерлерін нақтылау: Егер қазақша мәтінде іс-әрекеттің уақыты етістік жалғауымен берілсе, индонез тілінде оны білдіретін сәйкес маркерді («sudah», «akan») қосуды ұмытпаңыз, әйтпесе сөйлемнің мағынасы түсініксіз болады.
- Глоссариймен жұмыс істеу: Терминологиялық бірізділікті сақтау үшін алдын ала екі тілдегі заң, техника, медицина немесе экономика салалары бойынша сөздіктер мен глоссарийлер дайындап алған жөн.
Қорытынды
Қазақ тілінен индонез тіліне аудару — тек сөздерді ауыстыру емес, екі түрлі мәдениет пен дүниетаным арасындағы байланысты орнату. Тілдердің грамматикалық құрылымындағы алшақтықтар мен мәдени айырмашылықтар аудармашыдан жоғары кәсібилікті талап етеді. Осы мақалада көрсетілген тілдік нюанстарды ескере отырып, синтаксистік трансформация мен мәдени локализация әдістерін шебер қолдану арқылы кез келген мәтіннің жоғары сапалы аудармасын жасауға болады.