Кыргыз тилинен португал тилине которуу — бул жөн гана бир сөздү экинчи сөзгө алмаштыруу эмес, эки башка тилдик системанын, маданияттын жана дүйнө таанымдын ортосундагы көпүрөнү куруу болуп саналат. Кыргыз тили алтай тилдер үй-бүлөсүнүн түрк тобуна кирип, агглютинативдик түзүлүшкө ээ болсо, португал тили индоевропа тилдер үй-бүлөсүнүн роман тобуна таандык жана флективдүү тил болуп эсептелет. Бул эки тилдин ортосундагы түзүлүш айырмачылыктары котормочудон терең лингвистикалык билимди жана өзгөчө кылдаттыкты талап кылат. Бул макалада биз кыргыз тилинен португал тилине которуу процессиндеги негизги кыйынчылыктарды, синтаксистик жана грамматикалык айырмачылыктарды, ошондой эле ийгиликтүү котормо үчүн маанилүү кеңештерди карап чыгабыз.
Сүйлөмдүн синтаксистик түзүлүшү жана сөз тартиби
Кыргыз жана португал тилдеринин ортосундагы эң айкын айырмачылык — бул сүйлөмдөгү сөздөрдүн жайгашуу тартиби. Кыргыз тили SOV (Subject-Object-Verb) же Ээ-Айкындооч мүчөлөр-Баяндооч моделине баш ийет. Бул системада сүйлөмдүн негизги кыймыл-аракетин билдирген этиш дайыма сүйлөмдүн аягында келет. Ал эми португал тили SVO (Subject-Verb-Object) же Ээ-Баяндооч-Айкындооч мүчөлөр моделин кубаттайт. Бул тилде этиш ээсинен кийин дароо келип, андан кийин гана тиешелүү толуктоочтор жайгашат.
Мисалы, кыргыз тилиндеги «Мен португал тилин үйрөнүп жатам» деген сүйлөмдү сөзмө-сөз тартип менен которсок, португал тилинде түшүнүксүз болуп калат. Португал тилинде бул сүйлөм «Eu estou aprendendo português» (Бразилия вариантында) же «Eu estou a aprender português» (Португалия вариантында) деп түзүлөт. Котормочу кыргызча текстти окуп жатканда, сүйлөмдүн аягындагы этишти күтүп, андан кийин гана португал тилине ылайыктуу структураны курушу керек. Бул өзгөчө узун, татаал сүйлөмдөрдү которууда чоң кыйынчылыктарды жаратат, себеби котормочу бүтүндөй маалыматты эсинде сактап, аны португал синтаксисине ылайык кайрадан калыпка салышы зарыл.
Агглютинацияга каршы флекция: Грамматикалык байланыштар
Кыргыз тили агглютинативдик тил болгондуктан, сөздөрдүн ортосундагы грамматикалык байланыштар уңгуга түрдүү мүчөлөрдү ырааттуу түрдө жалгаштыруу аркылуу ишке ашат. Бир эле сөзгө көптүк, таандык жана жөндөмө мүчөлөрү биринин артынан экинчиси уланып кете берет. Португал тилинде болсо мындай мамилелер предлогдор (preposições), артиклдер (artigos) жана көмөкчү сөздөр аркылуу билдирилет.
Мисалы, кыргыз тилиндеги «үйлөрүбүздөн» деген сөздү карап көрөлү: «үй» (уңгу) + «-лөр» (көптүк) + «-үбүз» (таандык) + «-дөн» (чыгыш жөндөмөсү). Бул сөздү португал тилине которуу үчүн бир нече өзүнчө сөздөрдөн турган конструкцияны колдонууга туура келет: «das nossas casas» (мында de — предлог, as — артикл, nossas — таандык ат атооч, casas — зат атооч). Бул жерде кыргыз тилинин бир гана сөзү португал тилинин үч сөзүнө туура келип жатат. Котормочу мүчөлөрдүн маанисин так ажыратып, португал тилиндеги туура предлогдорду жана артиклдерди тандай билиши керек.
Грамматикалык роддун (жыныстын) жоктугу жана болушу
Кыргыз тилинде грамматикалык род (жыныс) категориясы таптакыр жок. «Ал» деген ат атооч эркекке да, аялга да, жансыз нерселерге да бирдей колдонулат. Ал эми португал тилинде зат атоочтор, сын атоочтор, артиклдер жана катыштык ат атоочтор эркек (masculino) жана аял (feminino) родуна бөлүнөт. Бул категория португал тилинин пайдубалы болуп саналат жана сүйлөмдөгү бардык сөздөрдүн өз ара макулдашылышын талап кылат.
Бул айырмачылык котормочуга төмөнкүдөй маселелерди жаратат:
- Контекстти издөө: Кыргыз тилиндеги «Мугалим келди» деген сүйлөмдү которууда, эгер контекстте мугалимдин ким экени (эркек же аял) так көрсөтүлбөсө, португал тилине «O professor chegou» (эркек) же «A professora chegou» (аял) деп которуунун кайсынысын тандоо керек экени белгисиз болот.
- Жансыз заттардын роду: Кыргыз тилинде жансыз заттар жыныска бөлүнбөйт. Португал тилинде болсо «үстөл» (португалча «a mesa» — аял родунда) же «китеп» (португалча «o livro» — эркек родунда) сыяктуу ар бир заттын өз роду бар. Сын атоочтор да ушул родго ылайык өзгөрөт (мисалы, «жаңы китеп» — livro novo, «жаңы үстөл» — mesa nova).
Этиш системасы жана чактардын шайкештиги
Португал тили өзүнүн бай жана татаал этиш системасы менен белгилүү. Анда этиштердин үч жакталыш тиби, көптөгөн чактары жана маанайлары бар. Өзгөчө кыймыл-аракеттин күмөндүүлүгүн, каалоону же шартты билдирген Субъюнктив (Subjuntivo) маанайы португал тилинде абдан көп колдонулат жана кыргыз тилине которууда өзгөчө мамилени талап кылат.
Кыргыз тилинде кыймыл-аракеттин узактыгы, үзгүлтүксүздүгү көбүнчө көмөкчү этиштер (жат, тур, жүр, кал) аркылуу берилет. Мисалы, «жазып жатат» дегенди португал тилине учур чактын узак формасы (Gerúndio) аркылуу «está escrevendo» же европалык вариантта «está a escrever» деп которуу керек. Ошондой эле, португал тилиндеги өткөн чактын эки негизги түрү — Pretérito Perfeito (аяктаган иш-аракет) жана Pretérito Imperfeito (аяктай элек же кайталанган иш-аракет) кыргыз тилинин өткөн чактары менен дайыма эле түз шайкеш келе бербейт. Котормочу кыймыл-аракеттин мүнөзүн талдап, тиешелүү этиш формасын тандап алышы абзел.
Маданий локализация жана эквивалентсиз лексика
Тил — бул маданияттын күзгүсү. Кыргыз элинин көчмөн турмушу, каада-салты жана географиялык чөйрөсү тилде өзгөчө түшүнүктөрдү пайда кылган. Ошол сыяктуу эле, португал тилинде деңиз саякаттары, Европа тарыхы жана фаду сыяктуу маданий кубулуштар өз изин калтырган. Бул эки тилдин ортосунда түз эквиваленти жок сөздөр (реалиялар) абдан көп.
Кыргыз тилинен португал тилине которууда кездешүүчү негизги локализация маселелери:
- Кыргыз реалиялары: «Боз үй», «кымыз», «жайлоо», «устукан», «төр» сыяктуу сөздөрдүн португал тилинде эквиваленттери жок. Бул сөздөрдү түшүндүрмө котормо (paráfrase) же тексттин ичинде кыскача түшүндүрмө берүү менен транслитерациялоо жолу аркылуу которууга туура келек. Мисалы, «боз үй» сөзүн «yurta (habitação tradicional nômada)» деп берүүгө болот.
- Португалдык «Saudade» феномени: Португал тилиндеги эң белгилүү сөздөрдүн бири — «saudade» (сагынуу, өткөн кубанычтуу күндөргө болгон кусалык жана ошол эле учурда жеңил кайгы). Кыргыз тилине бул сөздү жөн гана «сагыныч» деп которуу анын маданий жана эмоционалдык тереңдигин толук ачып бере албайт. Контекстке жараша «кусалык», «кумарлануу» же «эңсөө» деген сөздөрдү айкалыштырып колдонуу керек.
Португал тилинин аймактык варианттарын эске алуу
Котормочу кыргыз тилинен португал тилине которуп жатканда, максаттуу аудиториянын кайсы аймакта экенин так билиши шарт. Португал тили негизги эки чоң вариантка бөлүнөт: Бразилия португал тили (Português Brasileiro - PT-BR) жана Европа португал тили (Português Europeu - PT-PT). Бул эки варианттын ортосунда лексикалык, синтаксистик жана орфографиялык олуттуу айырмачылыктар бар.
Мисалы, «уюлдук телефон» деген сөз Бразилияда «celular» деп аталса, Португалияда «telemóvel» деп айтылат. Синтаксисте болсо, Бразилияда ат атоочтор этиштин алдына келишин каалашат («me ajuda»), ал эми Португалияда этиштен кийин дефис аркылуу жазылат («ajuda-me»). Эгер котормо Бразилиянын окурмандарына багытталса, бирок европалык стилде которулса, текст табигый эмес жана түшүнүүгө оор кабыл алынат. Ошондуктан, котормону баштоодон мурун тилдин максаттуу вариантын тактап алуу зарыл.
Кыргыз тилинен португал тилине сапаттуу которуу үчүн пайдалуу кеңештер
Эки тилдин ортосундагы айырмачылыктарды жеңүү жана окурмандарга сапаттуу текст сунуштоо үчүн төмөнкү кеңештерди колдонуу сунушталат:
- Сөзмө-сөз которуудан качыңыз: Сүйлөмдү сөзмө-сөз которуу португал тилинде стилистикалык каталарга жана маанилик башаламандыктарга алып келет. Негизги максат — түп нускадагы ойду португал тилинин нормаларына ылайыктуу кылып кайра иштеп чыгуу.
- Предлогдордун колдонулушуна көңүл буруңуз: Португал тилиндеги этиштердин белгилүү бир предлогдорду талап кылышы (regência verbal) кыргыз тилинин жөндөмө мүчөлөрүнө дайыма эле дал келе бербейт. Аларды сөздүк аркылуу текшерип туруу маанилүү.
- Эки тилдүү жана түшүндүрмө сөздүктөрдү колдонуңуз: Кыргызча-португалча түз сөздүктөр аз болгондуктан, котормочулар көбүнчө ортомчу тилдерди (мисалы, орус же англис тилин) колдонууга мажбур болушат. Бул учурда ката кетирбөө үчүн португал тилинин түшүндүрмө сөздүктөрүн (Dicionário Priberam, Porto Editora) колдонуу сунушталат.
- Маданий адаптацияны ишке ашырыңыз: Эгер текстте маданий элементтер болсо, аларды түз которбой, португал тилдүү окурманга түшүнүктүү боло турган маданий аналогдор менен алмаштырыңыз же кошумча түшүндүрмө бериңиз.
Жыйынтыктап айтканда, кыргыз тилинен португал тилине которуу — бул жогорку кесипкөйлүктү, тилдик сезимталдыкты жана эки маданиятты тең сыйлоону талап кылган чыгармачылык процесс. Синтаксистик өзгөчөлүктөрдү, грамматикалык родду, этиш системасын жана аймактык айырмачылыктарды эске алуу менен гана португал тилинде так, мааниси терең жана табигый угулган текстти жаратууга болот.