די באַגעגעניש צווישן ייִדיש און אַפֿריקאַנס אין דעם פֿעלד פֿון איבערזעצונג איז איינער פֿון די פֿאַסצינירנדסטע קאַפּיטלען אין דער פֿאַרגלײַכנדיקער לינגוויסטיק פֿון די גערמאַנישע שפּראַכן. ביידע שפּראַכן געהערן צו דער מערבֿ-גערמאַנישער צווייג, אָבער זיי האָבן זיך אַנטוויקלט אין צוויי גאָר פֿאַרשיידענע וועלטן, אונטערן אײַנפֿלוס פֿון גאָר באַזונדערע סאָציאָ-קולטורעלע באַדינגונגען. בעת ייִדיש האָט זיך געפֿאָרעמט אין אייראָפּע דורך דער פֿאַרבינדונג פֿון מיטל-הויך-דײַטש, לשון-קודש און סלאַווישע שפּראַכן, איז אַפֿריקאַנס געבוירן געוואָרן אין דרום-אַפֿריקע אויפֿן יסוד פֿון נידערלענדישע דיאַלעקטן פֿונעם 17טן יאָרהונדערט, באַאײַנפֿלוסט פֿון מאַלייִש, פּאָרטוגעזיש, פֿראַנצויזיש און די אָרטיקע באַנטו-שפּראַכן. איבערזעצן פֿון ייִדיש אויף אַפֿריקאַנס פֿאָדערט פֿונעם איבערזעצער ניט נאָר אַ טיפֿע פֿילאָלאָגישע קענטשאַפֿט, נאָר אויך די פֿעיִקייט צו שאַפֿן אַ בריק צווישן צוויי היסטאָרישע דערפֿאַרונגען.
די גראַמאַטיקאַלישע דיפֿערענצן צווישן ייִדיש און אַפֿריקאַנס
כאָטש ייִדיש און אַפֿריקאַנס טיילן אַ געמיינזאַמע גערמאַנישע ירושה, האָבן זייערע גראַמאַטיקאַלישע סיסטעמען זיך אַנטוויקלט אין פֿאַרשיידענע ריכטונגען. די דאָזיקע דיפֿערענצן שאַפֿן אַ ריי אַרויספֿאָדערנונגען פֿאַרן איבערזעצער:
- קאַסוס און גראַמאַטיקאַלישער מין: ייִדיש היט אָפּ דעם קלאַסישן גערמאַנישן דרײַ-מין סיסטעם (זכר, נקבֿה, לשון-סתּם) און ניצט פֿיר קאַסוסן (נאָמינאַטיוו, אַקוזאַטיוו, דאַטיוו און דזשעניטיוו) דורך די ענדערונגען פֿון אַרטיקלען און אַדזשעקטיוון. אַפֿריקאַנס, פֿון דער אַנדערער זײַט, האָט כּמעט אינגאַנצן פֿאַראיינפֿאַכט זיין מאָרפֿאָלאָגיע: עס איז ניטאָ קיין גראַמאַטיקאַלישער מין פֿאַר סובסטאַנטיוון, און קאַסוסן עקסיסטירן נאָר אין די פּערזענלעכע פּראָנאָמענס. ביים איבערזעצן מוז מען פֿאַרזיכערן אַז די באַציִונגען צווישן די זאַץ-גלידער בלײַבן קלאָר, אַפֿילו ווען די גראַמאַטיקאַלישע מאַרקירער פֿאַלן אַוועק.
- דער ווערב-סיסטעם און קאָניוגאַציע: דער ווערב אין אַפֿריקאַנס איז גאָר סימפּליפֿיצירט. עס זענען ניטאָ קיין פֿאַרשיידענע ענדיקונגען פֿאַר יחיד אָדער רבים, און פֿאַרשיידענע פּערזאָנען ניצן דאָס זעלבע וואָרט (למשל: "ek is", "jy is", "hulle is"). ייִדיש היט אָפּ די פֿולע קאָניוגאַציע פֿונעם ווערב לויט די פּערזאָנען. צום בײַשפּיל, דאָס ווערב "שרײַבן" ענדערט זיך: "איך שרײַב", "דו שרײַבסט", "ער שרײַבט". דער איבערזעצער אויף אַפֿריקאַנס מוז אָפּהיטן דעם קאָנטעקסט פֿונעם שרײַבער אָן די מאָרפֿאָלאָגישע רמזים פֿונעם ייִדישן אָריגינאַל.
- וואָרט-סדר און די פּאָזיציע פֿונעם ווערב: ייִדיש פֿאָלגט דעם V2-כלל אין הויפּט-זאַצן, אָבער האָט אַ גרויסע פֿלעקסיביליטעט צוליב די קאַסוס-ענדיקונגען. אַפֿריקאַנס האָט אַ גאַנץ שטרענגען וואָרט-סדר, ספּעציעל אין אונטערגעאָרדנטע זאַצן, וווּ דער ווערב ווערט געשטופּט צום סוף פֿונעם זאַץ (SOV). דאָס איבערזעצן פֿאָדערט אָפֿט מאָל אַ פֿולשטענדיקע איבערבוי פֿונעם זאַץ-סטרוקטור כּדי צו דערגרייכן אַ נאַטירלעכן פֿלוס אין אַפֿריקאַנס.
דער קולטורעלער קאָנטעקסט: לשון-קודש און ייִדישקייט
דער גרעסטער אינטעלעקטואַלער אַרויספֿאָדערנונג ביים איבערזעצן פֿון ייִדיש ליגט אין די ספּעציפֿישע קולטורעלע באַגריפֿן, בפרט די וואָס שטאַמען פֿון לשון-קודש (העברעיש און אַראַמיש). ווערטער ווי "ייִחוס", "צדקה", "חוצפּה", "שכינה" אָדער "מזל" טראָגן מיט זיך יאָרהונדערטער פֿון רעליגיעזער און געזעלשאַפֿטלעכער געשיכטע. אין אַפֿריקאַנס, וואָס איז שטאַרק געפּרעגלט געוואָרן פֿון דער קאַלוויניסטישער קריסטלעכער טראַדיציע, זענען די דאָזיקע באַגריפֿן ניט פֿאַראַן אין דער זעלבער פֿאָרם.
אַ בײַשפּיל פֿון אַדאַפּטאַציע: דאָס ייִדישע וואָרט "ייִחוס" (yikhes) קען מען ניט איבערזעצן מיט איין וואָרט ווי "אָפּשטאַם". עס רעפּרעזענטירט דעם רעפּוטאַציע-ווערט פֿון אַ משפּחה לויט זייערע אָבֿות, לערנען און מעשׂים טובֿים. אויף אַפֿריקאַנס מוז דער איבערזעצער ניצן קאָנטעקסטואַלע פֿראַזעס ווי "eervolle afkoms" (ערלעכער אָפּשטאַם) אָדער "stamboom-prestige" (סטאַמבוים-פּרעסטיזש) כּדי איבערצוגעבן דעם ריכטיקן זינען פֿונעם טעקסט.
אידיאָמען און פֿראַזעאָלאָגיע: געפֿינען ענלעכע מעטאַפֿאָרן
ביידע שפּראַכן, ייִדיש און אַפֿריקאַנס, זענען אויסגעצייכנט מיט אַ רײַכער, בילדערישער פֿראַזעאָלאָגיע. ייִדישע אידיאָמען זענען אָפֿט מאָל פֿול מיט ביטערן הומאָר, סאַרקאַזם און ייִדישער לעבנס-פֿילאָסאָפֿיע. אַפֿריקאַנס ניצט אַ סך מעטאַפֿאָרן וואָס שטאַמען פֿונעם פֿאַרמער-לעבן (Boerekultuur) און דער נאַטור פֿון דרום-אַפֿריקע. די קונסט פֿון איבערזעצן באַשטייט אין דערגיין דעם פֿונקציאָנעלן עקוויוואַלענט פֿונעם אידיאָם:
- דער ייִדישער אויסדרוק "האַקן אַ טשייניק" (רעדן צופֿיל און נערווירן) קען אין אַפֿריקאַנס איבערגעזעצט ווערן ווי "אָנהאַלטן מיט ומנייטיקע רעדערײַען", אָדער מיט אַן אָרטיקן אידיאָם ווי "twak praat" (רעדן נאַרישקייטן).
- דער באַגריף פֿון "קליינע קינדער קליינע צרות, גרויסע קינדער גרויסע צרות" קען געפֿינען אַן ענלעכן ריטם אין אַפֿריקאַנס דורך "klein kinders, klein sorge; groot kinders, groot sorge", וואָס היט אָפּ די גערמאַנישע פּאַראַלעלן.
פּראַקטישע עצות פֿאַר איבערזעצער
פֿאַר די וואָס נעמען זיך אונטער די גרויסע אַרבעט פֿון איבערזעצן ליטעראַטור, דאָקומענטן אָדער היסטאָרישע קוואַלן פֿון ייִדיש אויף אַפֿריקאַנס, זענען די פֿאָלגנדיקע עצות וויכטיקע וועגווײַזער:
- פֿאַרשטייט דעם דיאַלעקט פֿונעם אָריגינאַל: די באַדײַטונג פֿון ווערטער קען זיך ענדערן צווישן דעם ליטווישן, פּוילישן און אוקראַיִנישן ייִדיש. אַ פּינקטלעכע אידענטיפֿיקאַציע פֿונעם גיאוגראַפֿישן אָפּשטאַם פֿונעם טעקסט איז דער ערשטער שריט צו אַ גוטער איבערזעצונג.
- ניצט דײַטש און נידערלענדיש ווי בריקן: ווײַל עס זענען כּמעט ניטאָ קיין דירעקטע ייִדיש-אַפֿריקאַנס ווערטערביכער, קען מען נוצן דײַטש (פֿאַר ייִדיש) און נידערלענדיש (פֿאַר אַפֿריקאַנס) ווי קאָגנאַט-קוואַלן כּדי צו געפֿינען די פּינקטלעכסטע פֿאַרבינדונגען.
- זוכט דעם טאָן, ניט נאָר דאָס וואָרט: ייִדישע ליטעראַטור איז טיף אינטימיש און עמאָציאָנעל. ביים איבערזעצן אויף אַפֿריקאַנס מוז מען היטן אַז דער אָריגינעלער דזשעסטור און די עמאָציע זאָלן ניט פֿאַרלאָרן גיין אין אַ צו טרוקענער אָדער פֿאָרמאַלער שפּראַך.
סך-הכּל
איבערזעצן פֿון ייִדיש אויף אַפֿריקאַנס עפֿנט אַן איינציקאַרטיקן דיִאַלאָג צווישן צוויי קולטורן וואָס זענען געאָגראַפֿיש ווײַט אָבער לינגוויסטיש נאָענט. דורך אָפּהיטן די גראַמאַטיקאַלישע ניואַנסן און סענסיטיוו אַדאַפּטירן די קולטור-ספּעציפֿישע באַגריפֿן, קענען די איבערזעצער באַשעשפֿטיקן די אַפֿריקאַנס-לייענער מיט די רײַכע אוצרות פֿון דער ייִדישער ליטעראַטור און גײַסט.