Tụgharịa asụsụ Amharic ka ọ bụrụ Elegy Ngwa ntụgharị asụsụ n'ịntanetị efu - FrancoTranslate

መግቢያ፡ የሁለቱ ቋንቋዎች ታሪካዊ እና ስነ-ልሳናዊ ዳራ

ቋንቋ የባህል መገለጫ፣ የማንነት መታወቂያ እና የሰው ልጅ መገናኛ ድልድይ ነው። ከአንድ ቋንቋ ወደ ሌላ ቋንቋ መተርጎም ደግሞ ቃላትን በመዝገበ-ቃላት መለዋወጥ ብቻ ሳይሆን ባህልን፣ ስሜትን፣ እሴትን እና ዋናውን መልዕክት በትክክል ማስተላለፍን ይጠይቃል። በዚህ ረገድ ከአማርኛ ወደ ማራቲኛ የሚደረገው ትርጉም ልዩ ትኩረት የሚሻና ጥልቅ ስነ-ልሳናዊ ጥናት የሚጠይቅ ዘርፍ ነው። አማርኛ የሴማዊ ቋንቋዎች ቤተሰብ አባል ሲሆን በኢትዮጵያ ውስጥ በስፋት የሚነገር እና የራሱ የሆነ የግዕዝ ፊደል ሥርዓት ያለው ታሪካዊ ቋንቋ ነው። በሌላ በኩል ማራቲኛ በህንድ ውስጥ (በተለይም በማሃራሽትራ ግዛት) ከ80 ሚሊዮን በላይ በሚሆኑ ሰዎች የሚነገር የኢንዶ-አሪያን ቋንቋዎች ቤተሰብ አባል ሲሆን መጻፊያውም የዴቫናጋሪ (Devanagari) ስክሪፕት ነው። እነዚህ ሁለት ቋንቋዎች ከተለያዩ የቋንቋ ቤተሰቦች የተገኙ በመሆናቸው በመካከላቸው የሚደረገው ትርጉም በርካታ ስነ-ልሳናዊ እና ባህላዊ ተግዳሮቶችን ይዞ ይነሳል። ይህ ጽሑፍ ከአማርኛ ወደ ማራቲኛ ለመተርጎም የሚያስፈልጉትን ስልታዊ አካሄዶች፣ ልዩነቶች እና ለተርጓሚዎች ጠቃሚ ምክሮችን በዝርዝር ያቀርባል።

የሰዋስው እና የአረፍተ ነገር መዋቅር ንፅፅር

የትርጉም ሥራን ከመጀመርዎ በፊት የሁለቱንም ቋንቋዎች ሰዋስው እና የአረፍተ ነገር ግንባታ በሚገባ መረዳት ያስፈልጋል። የሚገርመው ነገር ሁለቱም ቋንቋዎች የባለቤት-ተሳቢ-ግሥ (Subject-Object-Verb ወይም SOV) የአረፍተ ነገር መዋቅርን ይከተላሉ። ይህ መዋቅራዊ ተመሳሳይነት ለአረፍተ ነገር ግንባታ ጥቂት ምቾት ቢፈጥርም በዝርዝር የሰዋስው ህጎች ውስጥ ግን ከፍተኛ ልዩነቶች አሏቸው። እነዚህን ልዩነቶች መረዳት ለትክክለኛ ትርጉም ወሳኝ ነው።

• የጾታ ምደባ (Gender Systems)፦ አማርኛ ሁለት ጾታዎችን (ተባዕት እና አንስት) ብቻ የሚጠቀም ሲሆን ማራቲኛ ግን ሦስት ጾታዎች (ተባዕት፣ አንስት እና ግዑዝ/Neuter) አሉት። በአማርኛ ውስጥ ያሉ አንዳንድ ግዑዝ ነገሮች እንደ ጾታቸው ሁኔታ ተባዕት ወይም አንስት ተብለው ሊጠሩ ይችላሉ። ለምሳሌ በአማርኛ "ፀሐይ" በአንስት ጾታ ልትገለጽ ትችላለች። ይህንን ወደ ማራቲኛ በሚተረጎምበት ጊዜ ወደ ግዑዝ ጾታ (Neuter) መቀየር ወይም በማራቲ ሰዋስው መሠረት ተገቢውን ጾታ መስጠት አስፈላጊ ይሆናል። ይህንን አለማስተካከል በአንባቢው ዘንድ ያልተለመደ እና ግራ የሚያጋባ አረፍተ ነገር ይፈጥራል።
• የአክብሮት ደረጃዎች (Honorifics)፦ በአማርኛ ውስጥ ለአንድ ሰው የምናሳየው አክብሮት በግሥ እና በተውላጠ ስም ቅጥያዎች (ለምሳሌ፦ እርስዎ፣ እርሳቸው፣ ቅዱስነታቸው) ይገለጻል። ማራቲኛም በተመሳሳይ መልኩ በጣም ውስብስብ የሆኑ የአክብሮት ደረጃዎች አሉት። በማራቲኛ የአክብሮት መግለጫዎች በተውላጠ ስሞች ላይ ብቻ ሳይሆን በግሡ መጨረሻ ላይም ይንጸባረቃሉ። በትርጉም ወቅት የሚነጋገሩትን ሰዎች ማህበራዊ ደረጃ፣ ዕድሜ እና ዝምድና ግምት ውስጥ በማስገባት ትክክለኛውን የአክብሮት ቃል መምረጥ ወሳኝ ነው።
• የግሥ መጣመር እና ጊዜያት፦ አማርኛ በአንድ ግሥ ላይ በርካታ መረጃዎችን (ባለቤት፣ ተሳቢ፣ ጊዜ እና ሁኔታ) በአንድ ላይ አጣምሮ የሚይዝ (Agglutinative) ባህሪ አለው። ማራቲኛ ደግሞ ረዳት ግሦችን እና የተሳቢ መስተዋድዶችን በመጠቀም ረገድ የተለየ መንገድ ይከተላል። በተጨማሪም ማራቲኛ ያለፈ ጊዜን ለመግለጽ (Split Ergativity) የተባለውን የሰዋስው ህግ ይጠቀማል፤ ይህም ባለቤቱ በግሥ ላይ የሚኖረውን ተፅዕኖ ይቀይረዋል። ይህንን ልዩነት ጠብቆ መተርጎም የአረፍተ ነገሩን ተፈጥሯዊ ፍሰት ለመጠበቅ ይረዳል።

ባህላዊ ይዘቶችን አካባቢያዊ የማድረግ (Localization) ስልቶች

ትርጉም ቀጥተኛ የቃላት ቅያሬ አይደለም። በተለይም ከአፍሪካ ቀንድ ወደ ደቡብ እስያ የሚደረግ የትርጉም ሥራ ሰፊ ባህላዊ ልዩነቶችን ማስተናገድ ይኖርበታል። የአማርኛ ዘይቤያዊ አገላለጾች፣ ምሳሌያዊ ንግግሮች እና ሃይማኖታዊ ይዘቶች በቀጥታ ወደ ማራቲኛ ቢተረጎሙ ትርጉም አልባ ሊሆኑ ይችላሉ።

ለምሳሌ በአማርኛ “አይን አውጣ” የሚለው ሐረግ ብልጣብልጥ ወይም ደፋር ሰውን ለመግለጽ ጥቅም ላይ ይውላል። ይህንን ቃል ወደ ማራቲኛ በቀጥታ “ዶሌ ካድኔ” (አይን ማውጣት) ብሎ መተርጎም መልዕክቱን ሙሉ በሙሉ ያዛባል። ስለዚህ ተርጓሚው በማራቲኛ ባህል ውስጥ ተመሳሳይ ስሜትና ትርጉም የሚሰጠውን ፈሊጣዊ አገላለጽ መፈለግ አለበት። በተመሳሳይ መልኩ እንደ “እንጀራ”፣ “ጠጅ”፣ “ቆሎ” ያሉ የኢትዮጵያ ባህላዊ ምግቦች በማራቲኛ ቀጥተኛ አቻ ቃል የላቸውም። እንደነዚህ ያሉ ቃላትን ሲተረጉሙ ማብራሪያዎችን በቅንፍ ውስጥ ማስቀመጥ፣ የድምፅ ትርጉም (Transliteration) መጠቀም ወይም በማራቲኛ ባህል ውስጥ የሚገኙ ተዛማጅ ባህላዊ ምግቦችን (ለምሳሌ፦ ባክሪ/Bhakri) መጠቀም ይመረጣል። ይህ ሂደት አካባቢያዊ ማድረግ (Localization) ተብሎ የሚጠራ ሲሆን ለአንባቢው ይዘቱን ይበልጥ ተደራሽ እና ለመረዳት ቀላል ያደርገዋል።

ከአማርኛ ወደ ማራቲኛ በሚተረጎምበት ጊዜ የሚገጥሙ ዋና ዋና ተግዳሮቶች

ከአማርኛ ወደ ማራቲኛ የሚተረጉሙ ባለሙያዎች የሚያጋጥሟቸው ዋና ዋና ፈተናዎች የሚከተሉት ናቸው፦

1. የአቻ መዝገበ-ቃላት እጥረት፦ በአሁኑ ጊዜ ከአማርኛ በቀጥታ ወደ ማራቲኛ ወይም ከማራቲኛ ወደ አማርኛ የሚተረጉሙ አጠቃላይ መዝገበ-ቃላት እጅግ አናሳ ናቸው። አብዛኛውን ጊዜ ተርጓሚዎች እንግሊዝኛን እንደ መካከለኛ ቋንቋ (Pivot Language) ለመጠቀም ይገደዳሉ። ይህ ደግሞ የመልዕክቱን ጥራት በከፊል ሊቀንስ ስለሚችል፣ ከመካከለኛው ቋንቋ ወደ ማራቲኛ በሚተረጎምበት ጊዜ ተጨማሪ የማጣራት ሥራ ይጠይቃል።
2. የሃይማኖታዊ እና ማህበራዊ ጽንሰ-ሀሳቦች ልዩነት፦ በኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ተዋሕዶ፣ በእስልምና እና በሌሎች እምነቶች ውስጥ ያሉ የአማርኛ ሃይማኖታዊ ቃላት በህንድ የሂንዱ እምነት እና ማህበራዊ መዋቅር ውስጥ ካሉት የማራቲ ቃላት ጋር ሙሉ በሙሉ ላይገጣጠሙ ይችላሉ። ለምሳሌ "ቅዳሴ" ወይም "ፆም" የሚሉትን ቃላት ወደ ማራቲኛ ሲተረጉሙ፣ በማራቲ ውስጥ ካለው "ፑጃ" (Puja) ወይም "ኡፓዋስ" (Upavas) ጋር ያላቸውን መጠነኛ ልዩነትና አንድነት መረዳት ያስፈልጋል።
3. የአጻጻፍ ስልት እና የፊደል ልዩነት፦ የግዕዝ ፊደላት የአነባበብ እና የፊደል ቅደም ተከተል ከዴቫናጋሪ ፊደላት ጋር ይለያያል። የስም አጻጻፍ እና የድምፅ አወጣጥ (Phonetics) ልዩነቶች ስሞችን በተለይም የግለሰብና የቦታ ስሞችን በትክክል ለመተርጎም እንቅፋት ሊሆኑ ይችላሉ።

ለተሳካ የትርጉም ሥራ ጠቃሚ ምክሮች

ከአማርኛ ወደ ማራቲኛ የሚደረገውን የትርጉም ሥራ ጥራት ለማሻሻል የሚከተሉትን ስልቶች መጠቀም ይመከራል፦

• ዐውደ-ጽሑፋዊ ትርጉም (Contextual Translation)፦ ሁልጊዜም ትኩረትዎ በቃላቱ ላይ ሳይሆን በአጠቃላይ በአረፍተ ነገሩ መልዕክት ላይ ይሁን። መልዕክቱ በዒላማው ቋንቋ (ማራቲኛ) አንባቢ ዘንድ ምን ያህል ተፈጥሯዊ እንደሆነ ይገምግሙ። ቃላትን አንድ በአንድ መተርጎም መልዕክቱን ያደበዝዛል።
• የቃላት መፍቻ ማዘጋጀት (Glossary Creation)፦ በትርጉም ሂደት ውስጥ በተደጋጋሚ ለሚነሱ ቁልፍ ቃላት፣ ስሞች እና የቴክኒክ ቃላት የጋራ መፍቻ ማዘጋጀት ወጥነትን ለመጠበቅ ይረዳል። ይህ በተለይ ትልልቅ መጽሐፍትን ወይም ሰነዶችን ሲተረጉሙ በጣም ጠቃሚ ነው።
• የባህል ግንዛቤን ማሳደግ፦ ጥሩ ተርጓሚ ለመሆን የሁለቱንም አገሮች ባህል፣ ታሪክ እና ማህበራዊ ህይወት በሚገባ ማወቅ ያስፈልጋል። የኢትዮጵያን እና የማሃራሽትራን ባህላዊ ዳራ ማወቅ የቃላትን ትክክለኛ ምሳሌያዊ ፍቺ ለመረዳት ይረዳል።
• ባለሙያዎችን ማማከር፦ ተርጓሚው አማርኛን እና ማራቲኛን በሚገባ ከሚያውቁ የአፍ መፍቻ ቋንቋ ተናጋሪዎች ጋር በመተባበር መሥራት አለበት። ይህም በትርጉሙ ውስጥ ሊፈጠሩ የሚችሉ ስህተቶችን በከፍተኛ ደረጃ ይቀንሳል።
• የትርጉም መሣሪያዎችን በጥንቃቄ መጠቀም፦ ዘመናዊ የኮምፒውተር እገዛ ያላቸው የትርጉም መሣሪያዎች (CAT Tools) ለፈጣን ሥራ ቢረዱም፣ በሁለቱ ቋንቋዎች መካከል ስላለው ጥልቅ የባህል ልዩነት ግንዛቤ ስለሌላቸው የሰው ልጅ እይታና ማስተካከያ ሁልጊዜም የግድ አስፈላጊ ነው።

ማጠቃለያ

ከአማርኛ ወደ ማራቲኛ መተርጎም ከፍተኛ የቋንቋ ችሎታን ብቻ ሳይሆን ጥልቅ የባህል እውቀትንም የሚጠይቅ የጥበብ ሥራ ነው። በሁለቱ ቋንቋዎች መካከል ያሉትን የሰዋስው፣ የጾታ፣ የአክብሮት እና የባህል ልዩነቶች በሚገባ በመረዳት እና ከላይ የተጠቀሱትን ምክሮች በተግባር ላይ በማዋል እጅግ ጥራት ያለው እና ተደራሽ የሆነ የትርጉም ሥራ ማከናወን ይቻላል። ይህም በኢትዮጵያ እና በህንድ ሕዝቦች መካከል ያለውን የባህልና የዕውቀት ልውውጥ ይበልጥ ለማጠናከር እና የሁለትዮሽ ግንኙነትን ለማሳደግ ትልቅ ሚና ይጫወታል።