Қазіргі жаһандану дәуірінде халықаралық қатынастардың кеңеюіне байланысты сирек кездесетін тілдік жұптар арасындағы аударма жұмыстарына сұраныс артып келеді. Осындай ерекше бағыттардың бірі – қазақ тілінен урду тіліне аударма жасау үдерісі. Қазақ тілі түркі тілдерінің қыпшақ тобына жатса, урду тілі үндіеуропалық тілдер отбасының үндіарий тармағына жатады. Бұл екі тілдің генеалогиялық тұрғыдан әртүрлі топтарға жатуы аударма барысында өзіндік қиындықтар мен қызықты заңдылықтарды тудырады. Сонымен қатар, тарихи және мәдени байланыстардың нәтижесінде екі тілдің арасында айтарлықтай ортақ лексикалық және семантикалық элементтер қалыптасқан. Кәсіби аудармашы үшін осы заңдылықтарды білу сапалы әрі дәл аударма жасаудың кепілі болып табылады.

Синтаксистік ұқсастықтар: SOV (Бастауыш-Толықтауыш-Баяндауыш) құрылымы

Қазақ және урду тілдерінің аудармашы үшін ең қолайлы ерекшелігі – олардың сөйлем құрылымындағы ұқсасты. Екі тіл де синтаксистік тип тұрғысынан SOV (Subject-Object-Verb), яғни бастауыш, толықтауыш және баяндауыш ретімен құрылатын тілдерге жатады. Мысалы, қазақ тіліндегі сөйлемнің соңында етістік (баяндауыш) тұрса, урду тілінде де етістік әрдайым сөйлемнің соңына қойылады. Бұл ерекшелік аударма процесін еуропалық тілдермен (мысалы, ағылшын немесе орыс тілдерімен) салыстырғанда жеңілдетеді, өйткені сөйлем мүшелерінің орын тәртібін түбегейлі өзгертудің қажеті жоқ.

Мәселен, келесі мысалды қарастырайық:

Қазақша: Мен кітап оқып жатырмын. (Бастауыш: Мен, Толықтауыш: кітап, Баяндауыш: оқып жатырмын).
Урдуша: میں کتاب پڑھ رہا ہوں۔ (Main kitab parh raha hoon - Бастауыш: میں / Мен, Толықтауыш: کتاب / кітап, Баяндауыш: پڑھ رہا ہوں / оқып жатырмын).

Көріп отырғанымыздай, сөйлемнің құрылымдық қаңқасы толығымен сәйкес келеді. Дегенмен, бұл синтаксистік ұқсастық аудармашыны босаңсытпауы тиіс, себебі морфологиялық деңгейде үлкен айырмашылықтар кездеседі.

Морфологиялық ерекшеліктер: Агглютинация мен флексияның текетіресі

Қазақ тілі – типтік агглютинативті тіл. Мұнда сөз түрлендіру және сөз жасау үдерістері түбір сөзге арнайы аффикстерді (жалғаулар мен жұрнақтарды) бірінен соң бірін тіркеу арқылы жүзеге асады. Түбір өзгеріссіз қалады, ал жалғанатын қосымшалар дыбыстық үндестік (сингармонизм) заңына бағынады.

Ал урду тілінде аналитикалық және флективті тілдердің элементтері араласқан. Урду тіліндеге септік мағыналары қазақ тіліндегідей сөз соңына жалғанатын қосымшалар арқылы емес, бөлек жазылатын кейінгіліктер (postpositions) арқылы беріледі. Мысалы:

Қазақ тілінде: үй-де (жатыс септігі, "-де" жалғауы сөзге бірігіп жазылады).
Урду тілінде: گھر میں (ghar mein - "үй ішінде", "mein" шылауы бөлек жазылады).

Аудармашы қазақ тіліндегі күрделі септік жалғауларын урду тіліндегі тиісті шылаулармен (ne, ko, se, ka/ki/ke, mein, par) дұрыс сәйкестендіре білуі қажет. Әсіресе, урду тіліндегі ілік септігінің баламасы болып табылатын "ka/ki/ke" (کا/کی/کے) шылауларының қолданылуы келесі сөздің грамматикалық тегіне байланысты өзгеретінін есте сақтау маңызды.

Грамматикалық тек (Gender) санатының маңыздылығы

Қазақ тілінен урду тіліне аударма жасау кезіндегі ең үлкен кедергілердің бірі – грамматикалық тек (род) санаты. Қазақ тілінде грамматикалық тек санаты мүлдем жоқ. Есімдіктер мен зат есімдер ер немесе әйел жынысына бөлінбейді ("ол" есімдігі үшінші жақтағы барлық адамдар мен заттарға ортақ).

Урду тілінде кез келген зат есім, мейлі ол жанды немесе жансыз болсын, міндетті түрде ер (мужской род - Muzakkar) немесе әйел (женский род - Muannas) тегіне жатады. Сонымен қатар, зат есімнің тегіне байланысты оны сипаттайтын сын есімдер, есімдіктер және сөйлемдегі етістіктердің формалары өзгереді. Мысалы:

Қазақша: Жақсы ұл және Жақсы қыз (сын есім өзгермейді).
Урдуша: اچھا لڑکا (Accha larka - жақсы ұл, ер жынысы) және اچھی لڑکی (Acchi larki - жақсы қыз, әйел жынысы). Бұл жерде "жақсы" сөзі ұл балаға қатысты "accha", ал қыз балаға қатысты "ichi" болып өзгерді.

Аудармашы қазақ тіліндегі мәтінді урду тіліне аударғанда әрбір зат есімнің сөздіктегі грамматикалық тегін анықтап, сөйлемдегі басқа сөздермен байланысын қисынды үйлестіруі қажет. Бұл қате жіберілсе, сөйлемнің грамматикалық құрылымы бұзылып, урду тілді оқырман үшін өрескел естіледі.

Урду тіліндегі эргативті құрылым және оның қазақша баламалары

Урду тілінің тағы бір маңызды грамматикалық ерекшелігі – өткен шақтағы ауыспалы (сабақты) етістіктермен қолданылатын эргативті құрылым. Бұл құрылымда сөйлемнің бастауышына "ne" (نے) шылауы жалғанады да, етістік бастауышпен емес, толықтауышпен (іс-әрекет бағытталған затпен) тек пен санда үйлеседі.

Қазақ тілінде мұндай құрылым жоқ, бізде етістік әрдайым бастауышпен жақ жағынан үйлеседі. Мысалы:

Қазақша: Әлібек хат жазды. (Бастауыш – Әлібек, етістік осы тұлғамен байланысты).
Урдуша: علیبیک نے خط لکھا۔ (Alibek ne khat likha - Әлібек хат жазды). Мұнда "khat" (хат) сөзі урду тілінде ер жынысында болғандықтан, "likha" етістігі де ер жынысының жекеше тұлғасында тұр. Егер хат сөзінің орнына әйел жынысындағы сөз (мысалы, "kitab" - кітап) қойылса, сөйлем علیبیک نے کتاب لکھی۔ (Alibek ne kitab likhi) болып өзгерер еді.

Мұндай нюанстарды жіті түсінбеу аударма сапасын айтарлықтай төмендетеді.

Ортақ лексикалық қор және семантикалық сәйкестіктер

Қазақ және урду халықтарының тарихи даму жолы, ислам өркениеті аясындағы мәдени өзара іс-қимылдары екі тілде де араб және парсы тілдерінен енген кірме сөздердің мол қабатын қалыптастырды. Бұл фактор қазақ-урду аудармасында үлкен көмек болып табылады. Көптеген интеллектуалдық, діни, әдеби және күнделікті тұрмыстық ұғымдар екі тілде де дерлік бірдей дыбысталады және ұқсас мағына береді. Мысалы:

Қазақша: кітап — Урдуша: کتاب (kitab)
Қазақша: уақыт — Урдуша: وقت (waqt)
Қазақша: әлем — Урдуша: عالم (alam)
Қазақша: дұға — Урдуша: دعا (dua)
Қазақша: ақыл — Урдуша: عقل (aql)
Қазақша: дос — Урдуша: دوست (dost)

Дегенмен, аудармашы "жалған достар" (false friends) құбылысынан сақ болуы керек. Кейбір араб-парсы текті сөздердің қазақ тіліндегі мағынасы мен урду тіліндегі қолданылу аясы немесе стилистикалық реңкі өзгеруі мүмкін. Мысалы, қазақ тіліндегі кейбір сөздер тар мағынада қолданылса, урду тілінде олар кеңірек немесе мүлдем басқа контексте қолданылуы ықтимал.

Мәдени локализация және әдептілік категориясы

Тіл – мәдениеттің айнасы. Қазақ тілінен урду тіліне аудару барысында тек сөздерді ғана емес, мәдени контекстті де дұрыс жеткізу қажет. Урду мәдениетінде (әсіресе Оңтүстік Азия мұсылмандары арасында) сөйлеу этикеті, сыпайылық пен құрмет көрсету деңгейлері аса жоғары рөл атқарады. Бұл жүйе урду тілінде "Aadaab" (Әдеп) деп аталады.

Урду тілінде сыпайылықтың үш деңгейі бар:

Aap (آپ) – ең сыпайы, үлкендерге, бейтаныс адамдарға немесе құрметті тұлғаларға қолданылады. Бұл қазақ тіліндегі "Сіз" есімдігіне сәйкес келеді. Бірақ урду тілінде бұл формамен бірге арнайы құрмет көрсету етістіктері (мысалы, "tashreef rakhie" — отырыңыз/жайғасыңыз) қолданылады.
Tum (تم) – жақын достарға, құрдастарға арналған орташа сыпайылық деңгейі.
Tu (تو) – өте жақын немесе өзінен кіші адамдарға, кейде ренжігенде қолданылатын бейресми деңгей. Бұл қазақ тіліндегі "Сен" есімдігінің баламасы.

Аудармашы қазақ мәтініндегі кейіпкерлердің жас ерекшелігі мен әлеуметтік мәртебесін ескере отырып, урду тіліндегі тиісті сыпайылық деңгейін таңдауы тиіс. Сондай-ақ, діни және тұрмыстық фразеологизмдерді, бата-тілектерді аударғанда тікелей сөзбе-сөз аударма жасамай, урду мәдениетіне тән баламаларын қолданған жөн.

Кәсіби аудармашыларға арналған тәжірибелік кеңестер

Қазақ-урду тілдік жұбы бойынша жұмыс істейтін мамандарға аударма сапасын жақсарту үшін келесі ережелерді сақтау ұсынылады:

Грамматикалық сәйкестікті қадағалау: Урду тіліндегі әрбір зат есімнің тегін сөздік бойынша тексеріп, сөйлемдегі етістіктер мен сын есімдердің дұрыс үйлесуін қамтамасыз ету.
Шылаулардың мағынасын дәл беру: Қазақ тіліндегі септік қосымшаларының урду тіліндеге постпозициялық шылаулармен дұрыс баламалануын реттеу.
Жазу жүйесін меңгеру: Урду тілі араб графикасының насталик (Nastaliq) шрифтімен жазылатындықтан, орфографиялық ережелерді және әріптердің байланысу ерекшеліктерін жетік білу керек.
Лексикалық сәйкестікті іріктеу: Араб-парсы текті ортақ сөздерді тиімді пайдалана отырып, олардың семантикалық реңктерінің өзгешеліктерін назардан тыс қалдырмау.
Контекстті локализациялау: Мәдени реалийлер мен мақал-мәтелдерді сөзбе-сөз емес, мағыналық және прагматикалық тұрғыдан барабар аудару.

Қорыта айтқанда, қазақ тілінен урду тіліне аударма жасау – терең лингвистикалық дайындықты, екі халықтың мәдени ерекшеліктерін жете түсінуді нақты талап ететін шығармашылық әрі ғылыми процесс. Осы мақалада айтылған синтаксистік, морфологиялық және лексикалық ерекшеліктерді ескеру кәсіби аудармашының жұмысын жеңілдетіп, нәтиженің жоғары сапалы болуына мүмкіндік береді.

Tụgharịa asụsụ Kazakh ka ọ bụrụ Urdu - Ntụgharị asụsụ n'ịntanetị efu na ụtọ asụsụ ziri ezi | FrancoTranslate