Азыркы ааламдашуу доорунда ар кыл тил топторуна кирген тилдердин ортосундагы котормо маселеси абдан маанилүү орунду ээлейт. Алардын ичинен түрк тилдеринин үй-бүлөсүнө кирген, агглютинативдүү түзүлүшкө ээ кыргыз тилинен флективдүү, роман тилдеринин катарын толуктаган италян тилине которуу процесси өзгөчө илимий жана практикалык кызыгууну туудурат. Бул эки тилдин грамматикалык курулушу, сөз айкаштарынын түзүлүшү жана маданий контексти бири-биринен кескин айырмаланат. Ушул себептен улам, сапаттуу котормого жетишүү үчүн котормочудан эки тилдин тең терең синтаксистик, морфологиялык жана маданий өзгөчөлүктөрүн билүү талап кылынат.
Синтаксистик түзүлүш: Сөз тартибинин өзгөрүшү
Кыргыз жана италян тилдеринин ортосундагы эң негизги айырмачылык сүйлөмдөгү сөздөрдүн тартибинде (синтаксисинде) байкалат. Кыргыз тили — типтүү SOV (Subject-Object-Verb) тили, бөтөнчө айтканда, сүйлөмдүн ээси биринчи, андан кийин айкындооч мүчөлөр, ал эми баяндооч (этиш) дайыма сүйлөмдүн аягында келет. Мисалы: "Мен китепти окудум". Бул жерде "окудум" этиши сүйлөмдүн эң акырында жайгашкан.
Ал эми италян тили — SVO (Subject-Verb-Object) тили. Анда негизги сүйлөмдүн түзүлүшү ээ, баяндооч жана толуктооч иретинде болот. Жогорудагы мисал италян тилине которулганда: "Io ho letto il libro" (Мен окудум китепти) деп өзгөрөт. Котормочу үчүн бул жөнөкөй сүйлөмдөрдө кыйынчылык жаратпаганы менен, татаал сүйлөмдөрдү, айрыкча көптөгөн багыныңкы сүйлөмдөрдөн турган тексттерди которууда чоң аналитикалык жумушту талап кылат. Кыргыз тилиндеги узун сүйлөмдөрдү италян тилинин логикасына ылайыкташтырып, кабардын маңызын жоготпой, синтаксистик кайра курууларды жасоо зарыл.
Агглютинацияга каршы Флексия: Морфологиялык айырмачылыктар
Кыргыз тили агглютинативдүү тил болуп саналат. Бул тилде жаңы сөздөр же грамматикалык маанилер уңгуга ар кандай мүчөлөрдүн (аффикстердин) ырааттуу түрдө жалганышы аркылуу түзүлөт. Ар бир мүчө бир гана грамматикалык маанини туюнтат жана алар биринин артынан бири тизилет. Маселен: "досторбуздан" деген сөздү алсак, бул жерде "дос" (уңгу), "-тор" (көптүк мүчө), "-буз" (таандык мүчө), "-дан" (чыгыш жөндөмөсү) болуп бөлүнөт.
Италян тили болсо флективдүү тил. Анда сөздөрдүн формасы өзгөрүп, бир эле куранды же мүчө бир нече грамматикалык маанини (мисалы, санды, жынысты же чакты) бир убакта билдириши мүмкүн. Жогорудагы кыргызча бир сөз италян тилинде бир нече өз алдынча сөздөрдөн турган фразага айланат: "dai nostri amici" (бул жерде "da" — предлог, "i" — артикль, "nostri" — таандык ат атооч, "amici" — зат атооч). Бул айырмачылык котормочудан кыргыз тилиндеги мүчөлөрдүн маанисин так ажыратып, италян тилиндеги тиешелүү предлогдор, артиклдер жана көмөкчү сөздөр менен туура алмаштырууну талап кылат.
Грамматикалык жыныс (Род) жана Артиклдер
Кыргыз тилинде грамматикалык жыныс (род) категориясы таптакыр жок. Зат атоочтор да, сын атоочтор да эркек же аял жынысына бөлүнбөйт. Бул кыргыз тилдүү котормочулар үчүн италян тилине которууда эң көп ката кетирилүүчү маселелердин бири. Италян тилинде бардык зат атоочтор эркек (maschile) же аял (femminile) жынысына таандык болот. Ошондой эле, зат атооч менен байланышкан сын атоочтор, артиклдер да ошол жыныска карата өзгөрөт.
Италян тилиндеги аныктоочтук маанини билдирген артиклдер (il, lo, la, i, gli, le) жана аныкталбаган артиклдер (un, uno, una) кыргыз тилинде жок. Кыргыз тилинде аныкталгандык маани көбүнчө табыш жөндөмөсү же контекст аркылуу берилсе, аныкталбагандык "бир" деген сөз аркылуу көрсөтүлөт. Кыргызчадан италянчага которууда кайсы зат атоочтун алдына кайсы артиклди коюу керек экендигин туура аныктоо — тексттин табигый угулушунун кепилдиги болуп саналат.
Предлогдор жана Жөндөмөлөр системасы
Кыргыз тилинде сөздөрдүн ортосундагы байланыш негизинен алты жөндөмө (атооч, илик, барыш, табыш, жатыш, чыгыш) аркылуу ишке ашат. Мындан сырткары жандоочтор колдонулат. Ал эми италян тилинде жөндөмө мүчөлөрү жок, алардын кызматын предлогдор (di, a, da, in, con, su, per, tra, fra) аткарат. Бул предлогдор кээде артиклдер менен биригип, татаал формаларды түзөт (мисалы, di + il = del, a + la = alla).
Котормочу кыргыз тилиндеги жөндөмө мүчөлөрүнүн маанисин италян тилиндеги тиешелүү предлогдорго өткөрүүдө өтө кылдат болушу шарт. Маселен, кыргыз тилиндеги чыгыш жөндөмөсү (-дан/-ден) италян тилинде кыймыл-аракеттин башталышын билдиргенде "da", ал эми материалды же мазмунду билдиргенде "di" предлогу аркылуу берилиши мүмкүн. Бул эки тилдин ортосундагы мындай семантикалык дал келүүлөрдү терең өздөштүрүү зарыл.
Этиштер жана заман формаларынын айырмасы
Этиш системасы боюнча да бул эки тилдин ортосунда чоң айырмачылыктар бар. Италян тилинде этиштер абдан бай жана татаал конъюгациялык (жакталыш) системага ээ. Анда индикатив (ачык ыңгай), конъюнктив (шарттуу-каалоо ыңгайы), кондиционал (шарттуу ыңгай) сыяктуу көптөгөн ыңгайлар жана алардын ар биринин өткөн, учурдагы жана келечектеги бир нече заман формалары бар. Өзгөчө, италян тилиндеги "Congiuntivo" (субъюнктив) формасы кыргыз тилине которулганда өзүнчө кыйынчылык туудурат, анткени кыргыз тилинде бул маанилер көбүнчө аналитикалык этиштер, шарттуу ыңгайдын мүчөлөрү (-са/-се) же атайын сөздөр аркылуу берилет.
Маданий локализация жана Фразеологизмдер
Түз грамматикалык котормодон сырткары, маданий айырмачылыктарды эске алуу өтө маанилүү. Кыргыз элинин көчмөн турмушуна, каада-салтына байланыштуу уникалдуу сөздөр жана фразеологизмдер италян маданиятында таптакыр кездешпеши мүмкүн. Мисалы, "ак сакал", "сүйүнчү", "айкөл" сыяктуу сөздөрдү италян тилине түз которуу мүмкүн эмес. Мындай учурларда котормочу сүрөттөмө котормо ыкмасын (дескриптивдүү котормо) же контекстке ылайыктуу эквиваленттерди издөө жолун тандашы керек. Ошондой эле, италян тилиндеги идиомаларды кыргыз тилине которууда да ушундай эле кылдаттык требование кылынат.
Кыргыз тилинен италян тилине которуучулар үчүн пайдалуу кеңештер
- Контекстке маани бериңиз: Сөздөрдү сөзмө-сөз которуудан качыңыз. Сүйлөмдүн жалпы маанисин жана автордун максатын түшүнүүгө аракет кылыңыз.
- Италян тилиндеги артиклдерди кунт коюп үйрөнүңүз: Кыргыз тилинде артикль жок болгондуктан, италян тилиндеги артиклдердин колдонулуш эрежелерин жана өзгөчө учурларын дайыма кайталап туруу зарыл.
- Синтаксистик эркиндикти колдонуңуз: Кыргыз тилиндеги узун сүйлөмдөрдү италян тилине которууда аларды бир нече кыска, түшүнүктүү сүйлөмдөргө бөлүүдөн коркпоңуз.
- Маданий сөздүктөр менен иштеңиз: Эки өлкөнүн тең тарыхын, каада-салтын жана маданиятын окуп-үйрөнүү котормонун сапатын бир топ жогорулатат.
- Заманбап котормо куралдарын колдонуңуз: Эстутумдук котормо программалары (CAT куралдары) жана сөздүктөр сизге терминологиялык тактыкты сактоого жардам берет.
Кыргыз тилинен италян тилине которуу — бул жөн гана сөздөрдү алмаштыруу эмес, бул эки башка дүйнө таанымдын, маданияттын ортосундагы көпүрөнү куруу болуп саналат. Тилдердин структуралык айырмачылыктарын терең түшүнүү жана туура котормо стратегияларын колдонуу аркылуу гана жогорку деңгээлдеги, сабаттуу жана окурмандар үчүн түшүнүктүү тексттерди жаратууга болот.